سعدی چو پای بند شدی بار غم ببر عیّار دست بسته نباشد مگر حمول

این بیت، مقطع (بیت پایانی) یکی از غزل‌های مشهور سعدی است و حاوی پیام تسلیم و پذیرش در برابر سختی‌های عشق است.

برای درک بهتر، این بیت را در سه بخش بررسی می‌کنیم:

**۱. معنی ظاهری و واژگان:**
*   **پای‌بند:** گرفتار و اسیر (در دام عشق).
*   **عیّار:** فرد زیرک، چالاک، و در ادبیات کلاسیک به معنی راهزن یا طراری است که با زرنگی از مهلکه‌ها می‌گریزد.
*   **حمول:** بسیار صبرکننده، بارکش و تحمل‌کننده.
*   **معنی بیت:** ای سعدی، حالا که در دام عشق اسیر شده‌ای، باید بار غم و اندوه آن را به دوش بکشی. همان‌طور که یک عیارِ چالاک و زیرک، وقتی دستگیر می‌شود و دست‌هایش را می‌بندند، دیگر زرنگی به کارش نمی‌آید و چاره‌ای جز صبر و تحمل بار اسارت ندارد.

**۲. تفسیر عاشقانه (تسلیم و صبوری در عشق):**
سعدی در این بیت به یک اصل مهم اشاره می‌کند: **«در عشق، زیرکی و چاره‌اندیشی بی‌اثر است.»** عیار نماد انسانی است که با ترفند از هر بستی رها می‌شود، اما عشق دامی است که وقتی انسان در آن افتاد (دست‌بسته و پای‌بند شد)، تمام مهارت‌ها و منطقش از کار می‌افتد. پیام شاعر این است که در برابر غم و سختی‌های راه عشق، نباید تقلا کرد؛ بلکه تنها راهِ پیش رو، تسلیم شدن، صبوری و به دوش کشیدن بار این غم با کمال میل است.

**۳. زیبایی‌شناسی و آرایه‌های ادبی:**
*   **تمثیل:** سعدی برای اثبات ادعای خود در مصرع اول (تحمل بار غم عشق)، یک مثال بسیار هوشمندانه و ملموس در مصرع دوم (عیار دست‌بسته) آورده است.
*   **مراعات النظیر (تناسب):** بین واژگان «پای‌بند» و «دست‌بسته» تناسب زیبایی برقرار است که حس اسارت را به خوبی به مخاطب القا می‌کند.

**پیام کلی:** عشق، زیرک‌ترین و سرکش‌ترین انسان‌ها را نیز خلع سلاح می‌کند و عاشق واقعی کسی است که در برابر رنج‌های این مسیر، اعتراضی نکند و صبور (حمول) باشد.

این بیت از سعدی (احتمالاً در غزلیات) است و مضمونی کاملاً اخلاقی و پندآموز دارد. در این بیت، سعدی شکنندگی تحمل مردم در برابر سختی و تنگدستی را به زیبایی تصویر کرده است.

معنی روان بیت:

«ای سعدی! وقتی (آدمی) گرفتار و دربند شد، هر چه بارِ غم و رنج بر او بگذارند، تحمل می‌کند؛ اما «عیّار» (آدم چابک و سبکبارِ بزهکار) وقتی دستش بسته شد، دیگر نمی‌تواند تحمل کند، مگر اینکه «حمول» (بسیار بردبار و صبور) باشد.»

توضیح واژگان کلیدی:

· پای بند شدی: زندانی شدی، دربند و گرفتار گشتی (کنایه از افتادن به تنگدستی و مصیبت).
· بار غم ببر: هر بار غم و رنجی را تحمل کن.
· عیّار: در اصل به معنای دزد و لات و آدم چابک و حیله‌گر است؛ در اینجا اشاره به کسی که عادت به سبکباری و نازک‌نعمتی دارد.
· حمول: صیغه مبالغه از «حَمَلَ» به معنای باربر، بسیار بردبار و شکیبا، کسی که توان تحمل بار سنگین را دارد.

تفسیر و تحلیل بیت:

۱. تضاد میان «پای بند» و «عیّار»:

· پای بند: کسی که از سر ناچاری بند کشیده است، چاره‌ای جز صبر ندارد؛ چه بخواهد چه نخواهد بار غم را می‌برد.
· عیارِ دست بسته: کسی که خودش را اهل چابکی و آزادی می‌داند، اما حالا دست بسته (محدود و ناتوان) شده. عیّار معمولاً طاقت بند کشیدن ندارد، زیرا به آزادی و شیطنت عادت کرده است.

۲. پیام اخلاقی سعدی:
سعدی می‌گوید از کسی که همیشه سبکبار و خوش‌گذران و عیّوش بوده، نباید در هنگام سختی صبر و تحمل بارِ رنج را انتظار داشت. او مثل «عیّارِ دست بسته» نالان و بی‌طاقت می‌شود. اما کسی که زندگیش همواره با بند و گرفتاری (پای بند) بوده، به تحمل خو گرفته است.

۳. نگاه واقع‌بینانه به طبیعت انسان:
سعدی به تلخی اشاره می‌کند که مردم ساده‌دل و ضعیف‌النفس (مثل عیّار) در سختی تاب نمی‌آورند. تنها «حمول» (بسیار صبور و بردبار) می‌تواند با دست بسته هم بار غم را بردارد. پس:

· شرط حمول بودن نه زور بازوست، بلکه «صبر در برابر ناملایمات» است.

جمع‌بندی نهایی:

«آدمی که تنگدست و گرفتار است، چاره‌ای جز بردباری ندارد (پای بند باشد، بار غم ببرد). اما جوانک عیّار و نازپرورده که دستش بسته شود (به تنگنا افتد)، طاقتش تمام می‌شود؛ مگر آنکه به درجه «حمول» رسیده باشد (تحمل و بردباری را در خود پرورانده باشد).»

این بیت در واقع یک پند است برای مردم عادی و امروزی: اگر خود را عیّار و چابک و آزاد می‌دانید، برای روز تنگدستی، صبوری و «حمول» بودن را بیاموزید؛ وگرنه در اولین بند، طاقت نخواهید آورد.

ای سعدی اگر دچار عشق شدی تاوانش را بپرداز و  بدان که باید بار غم عشق را به دوش بکشی چون عاشقی بی درد  امکان‌پذیر نیست

انسان زیرک اگر دست بسته باشد و کاری از دستش برنیاید عاقلانه صبوری پیشه میکند