خضری چو کلک سعدی همه روز در سیاحت نه عجب گر آب حیوان به در آید از سیاهی

این بیت از سعدی به داستان مشهور خضر و آبِ حیات اشاره دارد:

خضری چو کلک سعدی همه روز در سیاحت
نه عجب گر آب حیوان به در آید از سیاهی

معنی واژگان

• خضر: پیامبر یا مرد قدیسی که بنا بر روایت‌ها آب حیات را یافته و جاودانه شده است.
• کلک: قلمِ نی.
• سیاحت: گردش و سفر.
• آب حیوان (آب حیات): آبِ جاودانگی.
• سیاهی: در اینجا هم «تاریکی» را تداعی می‌کند و هم به طور هنرمندانه به سیاهیِ مرکب اشاره دارد.

معنی ظاهری بیت

سعدی می‌گوید:

«قلم من مانند خضر، پیوسته در سفر و حرکت است؛ بنابراین عجیب نیست اگر از این سیاهی (مرکب قلم) آب حیات بیرون آید.»

تفسیر ادبی و عرفانی

در افسانه‌ها، خضر در ظلمات (تاریکی‌ها) به آب حیات رسید. سعدی این داستان را به قلم خود پیوند می‌زند:

• خضر ← جویندهٔ آب حیات
• قلم سعدی ← جوینده و سیاحت‌کننده در عالم معنا
• ظلمات ← در داستان خضر، تاریکی‌ها
• سیاهی مرکب ← در شعر سعدی، معادل هنرمندانهٔ همان ظلمات

پس سعدی می‌گوید: همان‌گونه که خضر از دل تاریکی به آب حیات رسید، قلم من نیز از دل مرکب سیاه سخنانی می‌آفریند که مایهٔ جاودانگی و حیات معنوی است.

صنایع ادبی

زیبایی اصلی بیت در ایهام و تناسب است:

• «سیاهی» هم به مرکب قلم اشاره دارد و هم به ظلماتِ داستان خضر.
• «آب حیوان» هم آب جاودانگی است و هم کنایه از سخن زنده و ماندگار.

خلاصهٔ معنا

سعدی با نوعی خودستایی هنرمندانه می‌گوید: