ایا باد سحرگاهی گر این شب روز می خواهی از آن خورشید خرگاهی برافکن دامن محمل

این بیت از حافظ است و ترکیبی از تصاویر عاشقانه، عارفانه و نمادهای شب/روز و خورشید/خرگاه است. در تفسیر این بیت دو لایه اصلی وجود دارد:

۱. تفسیر ظاهری (عاشقانه)

· باد سحرگاهی (نسیم صبحدم) را خطاب می‌کند که اگر خواهان روز شدن و پایان یافتن شب تاریک فراق است، خورشیدی را که بر فراز خرگاه (چادر) معشوق تابیده، بر دامن آن خرگاه بیفکند.
· یعنی: ای باد صبح، آن خورشید که بالای چادر معشوق طلوع کرده را بر پرده‌های خرگاه بتابان تا شب به پایان برسد و وصال حاصل شود.
· خرگاه اشاره به محمل و چادر شتر یا خیمه کوچک در بیابان دارد (نماد کوچندگی معشوق).

۲. تفسیر عارفانه

· شب نماد غفلت، دوری از حق، یا زندان نفس.
· روز نماد تجلی حق، معرفت، یا وصال.
· باد سحرگاهی اشاره به نفحه روح‌بخش سحر (لحظه استجابت دعا و نزول رحمت).
· خورشید خرگاهی کنایه از جلوه حق در دل آگاهان است.
· دامن محمل می‌تواند اشاره به «رسیدن فیض به عالم خاکی» باشد.
· معنی نهایی: اگر خواهان فتح باب نور و رفع تاریکی جهل هستی، باید آن جلوه الهی را از مقام ربوبی (خورشید بر خرگاه) به زمین وجود خود بکشانی (بر دامن محمل افکندن) – که همان تجلّی حق در قلب سالک در وقت سحر است.

---

نکته مهم نمادین

حافظ در این بیت، «سحر» را زمان کلیدی می‌داند. در فرهنگ عرفانی، باد سحر همان «نفس رحمانی» است که اگر فیض خورشید حقیقت را برگیرد، شب هجران به روز وصل بدل می‌شود.

اگر این بیت را در غزل کامل ببینیم، پیش و پس از آن هم بر تسلیم بودن در برابر جذبه صبح و استمداد از نسیم سحر تأکید دارد.