بر سر پا عذر نباشد قبول تا ننشینی،ننشیند غبار

این بیت از تشبیه مجازی بهره می‌برد:

• «عذر» را با «غبار» مقایسه می‌کند.
• «بر سر پا» (ایستاده) و «نشینی» (نشستن) دو وضعیت متقابل‌اند که نشان‌دهندهٔ تکبر و فروتنی هستند.

• «غبار فرونشیند»: در فرهنگ فارسی، فرونشستن غبار نماد آرامش و قبولیت است.
• «عذر نباشد قبول»: یعنی عذرخواهی نمی‌پذیرفتند.

سعدی می‌گوید:

«تا فروتن نشوی و خاک نشینی، عذرخواهی‌ات پذیرفته نخواهد شد.»

این بیت آموزهٔ اخلاقی عمیقی دارد: عذرخواهی باید با فروتنی و صبر همراه باشد، نه با تکبر یا عجله.

این بیت از سعدی است و معنایی اخلاقی و کنایی درباره ضرورت تداوم در عمل و تواضع کامل دارد.

مصراع اول: «بر سرِ پا عذر نباشد قبول»

· وقتی کسی ایستاده است (حالت آمادگی برای رفتن یا عدم توقف)، عذرخواهی او پذیرفته نیست.
· کنایه از: اگر هنوز در موضع تکبر، عجله، یا عدم توقف حقیقی برای اصلاح کار هستی، پوزشت را نمی‌پذیرند.

مصراع دوم: «تا ننشینی، ننشیند غبار»

· تا خودت زمین ننشینی (حالت فروتنی و توقف کامل)، غبار از دامنت پاک نمی‌شود.
· غبار کنایه از عیب، کدورت، یا گردِ راهِ خطاست.

معنی کلّی:
اگر می‌خواهی عذرت پذیرفته شود، اول باید از سرعت و حالت دفاعی و تکبر بیرون بیایی، فروتنانه بنشینی، آن وقت است که غبار گناه یا اشتباه از تو پاک می‌شود. عذرخواهیِ سرپایی و عجولانه، قبول نیست.

مثال کاربردی (در اخلاق تعاملات):
کسی اشتباهی کرده و همان‌طور که ایستاده و آماده فرار است می‌گوید «ببخشید». پاسخ سعدی این است: نه، اول بشین، وقت بذار، غرورت رو زمین بذار، بعد عذرخواهی کن تا اثر کند.

برداشت عرفانی:
نشستن نمادِ قبولِ بندگی و فنا شدن از خود است. تا نفس در حال قیام (خودبینی و استقلال) باشد، «غبارِ تفرقه» از دل برنخیزد.