رفتار شاهد و لب خندان و روی خوب چون آدمی طمع نکند در سماحتش؟
٢ پاسخ
این بیت از صورتهای بلاغی زیر استفاده میکند:
- استعاره: «رفتار شاهد» یعنی رفتاری که گواه بر خوبی معشوق است.
- سجع: «لب خندان و روی خوب» هماهنگی آهنگی دارد.
- «سماحت»: یعنی بخشندگی، مهربانی و خوشرفتاری.
- «طمع نکند»: سؤال rhetorical ( rhetorical question) است که پاسخش «نه» است.
سعدی میگوید:
«چگونه میتوان به خوبی معشوق شک کرد، در حالی که رفتارش گواه بر خوبی، لبخندش دلنشین و چهرهاش زیبا است؟»
این بیت نشان میدهد که خوبی معشوق به قدری آشکار است که حتی امید به لطف او را به وجود میآورد.
این بیت از سعدی است (بوستان، باب عدل و تدبیر) و مضمونی اخلاقی و هشدارآمیز درباره «سوءاستفاده از مهربانی دیگران» دارد.
مصراع اول:
«رفتار شاهد و لب خندان و روی خوب»
سه ویژگی ظاهریِ فردی دوستداشتنی و خوش برخورد را برمیشمرد: رفتارِ دلنشین، لبخند زدن، و زیبارویی.
مصراع دوم:
«چون آدمی طمع نکند در سماحتش؟»
سماحت به معنی بخشش، بزرگواری و گذشت است. یعنی: وقتی کسی اینقدر خوشبرخورد و خوشروست، چگونه آدمی در بزرگواری و بخشش او طمع نکند؟
معنی کلّی بیت:
اگر کسی رفتاری نرم و لبخندی همیشه بر لب و سیمایی زیبا دارد، طبیعت آدمی این است که در گذشت و بخشش او طمع کند و از مهربانی اش سوءاستفاده نماید. سعدی این را به عنوان یک هشدار اخلاقی به صاحبِ برخوردِ نیکو میگوید که:
«بدان که خوشرویی و خوشرفتاری ات، دیگران را به طمع میاندازد. پس حد نگهدار و از جایی به بعد، سختگیر نیز باش.»
نکته ظریف (نگاه دوم):
این بیت همچنین میتواند نگاهی به طبیعتِ ناسپاس انسان داشته باشد: نه عیبِ شاهد (فرد خوشبرخورد) که عیبِ طمعکار است. هرچه شاهد کریم تر و خوشروتر باشد، طمع دیگران بیشتر میشود.
خلاصه به زبان ساده:
«انسان ذاتاً طمعکار است؛ مخصوصاً وقتی ببیند طرف مقابلش خوشرو، خوشبرخورد و بخشنده است، دیگر چشم طمع به بخششِ او میدوزد. پس اگر خوشرو و خوشخویی، هوشیار باش.»
پاسخ شما
