پرسشی از مثنوی جناب مولوی؟

بانو شاعره مستوره قادری/ ماه شرف کردستانی، این غزل زیبا را زمانی که همسرش بعد از مدت طولانی از سفر برگشته گفته است: 
ز شمع عارضت کاشانه دل روشنست امشب 
ملائك در نشاط از جلوۀ بزم منست امشب 
به سنیل شانه را از نکهت گل آشنا کردی 
که پنداری جهان پرمشك ناب و گلشنست امشب 
بحمد الله دگر از پرتو خورشید روی تو 
مرا ويرانه دل رشك كوى ايمنست امشب 
نثار مقدمش نقد روان بنهاده‌ام بر کف 
که آن مه روی را کاشانه جان مسکنست امشب 
مدار اکنون طمع از من بیان نکته سنجی را 
که از ذوق وصالش كلك طبعم الكنست امشب 
عجب تر بین ترا مستوره دلبر در کنار و پس 
چرا از خون دل دامانت رشك گلشنست امشب 

در افغانستان، پشتو بیشتر در مناطق جنوبی، شرقی و جنوب شرقی رایج است و دَری مخفف درباری است، وقتی در قدیم میگفتند فلانی گویش دَری میداند، یعنی سبک گویش در دربار را میداند و تا قرن اخیر، حتی امپرتوری عثمانی که ترک زبان و دشمن ایران و شیعیان بودند، باز طبق سنت قدیم درباری، دربار عثمانی قوانینی داشت که حتماً باید دری صحبت کنند، و تمام نامه های آنان به فارسی دری مکتوب و قرائت میشد. عجیب است و چه خوب است بفهمیم که زبان پارسی چه اقتداری دارد، و بیخود نیست که قرنهاست به این زبان و ادبیات، با حسادت و دشمنی میتازند، و با جعل اشعار زن‌ستیز و عرب‌ستیز، و جعل نسخه های متعدد قصد تخریب آنرا دارند. ایرانیان اگر این حقیقت را بفهمند، زبان پارسی را همانند مرزهای جغرافیایی خود حفظ میکنند، چون شیرازه ملی ما به این گوهر گرانبها استحکام یافته. بگذریم.. کوتاه سخن.. در مناطق شمالی، مرکزی و مراکز شهری افغانستان مانند کابل، هرات و مزارشریف به عنوان زبان میانجی یا همان Lingua Franca استفاده میشود و جالب اینکه اغلب مردم افغانستان به هر دو زبان دری و پشتو مسلط هستند. این بحث را در پستهای کوتاه باز هم پی خواهیم گرفت، فقط خواهشاً تلاش کنیم که بیشتر از گذشته نگهبان ادبیات کهن ملی خود باشیم. حکیم سخن فردوسی چه خوش گفت:
بفرمود تا پارسی و دری
نبشتند و کوتاه شد داوری 
وزان پس چو پیوسته رای آمدش
بدانش خرد رهنمای آمدش 
همی خواست تا آشکار و نهان
ازو یادگاری بود درجهان 
گزارنده را پیش بنشاندند
همه نامه بر رودکی خواندند

درود بر شما دوست گرانمایه

همگی دوستان گمان می‌کردیم نام خانوادگی شما [ایرانیان] باشد گو اینکه [ایرانی‌نیا] بوده‌است؛

 به هر روی روشن است که ایرانیِ نژاده‌ و نیز پژوهشگری هستید، پژوهشگر خستگی‌ناپذیر بودن، ویژگی بسیار خوبی‌ست.

دیدگاهتان درباره‌ی اینکه سرایندگان نوشته‌ها و یادگارهای به‌جا مانده از گذشتگان را خوانش می‌کردند نگرش درستی‌ست و خردورزانه هم هست تا یک چکامه‌سرا، سروده‌های پیش از خود را نخواند و در آنها ژرفنگری نکند نمی‌تواند خودش چکامه‌ی خوبی بیافریند بزرگترین سفارش به سرایندگان جوان همیشه همین بوده است.

استاد سخن سعدی می‌فرماید:

[چه خوش گفت فردوسی پاکزاد 

که رحمت بر آن تربت پاک باد

میازار موری که دانه‌کش است

که جان دارد و جان شیرین خوش است]

یا جناب مولانا می‌فرماید:

[زین همرهان سست‌عناصر  دلم گرفت

شیر خدا و رستم دستانم آرزوست

دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر

کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست]

این سروده‌ها نشانگر این است که سعدی و مولوی خوانش شاهنامه داشته‌اند.

شاه نعمت الله ولی در سده هشتم می‌سراید:

[ما خاک راه را به نظر کیمیا کنیم

صد درد دل به گوشه‌ی چشمی دوا کنیم

در حبس صورتیم و چنین شاد و خرمیم 

بنگر که در سراچه‌ی معنی چه‌ها کنیم!]

و خواجه شیراز در پاسخ به او و گواژه‌وار(کنایه‌وار) می‌گوید:

[آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند

آیا بوَد که گوشه‌ی چشمی به ما کنند

دردم نهفته، بِه ز طبیبان مدعی!

باشد که از خزانه‌ی غیبم دوا کنند]

که این نشانگر گاهی پیوند دو سویه سرایندگان همروزگار است.

 سپاسگزارم از شما

درود بر دوست و سرور گرامی🌹 استاد مهدی کشاورز عزیز 🌹که از پیش کسوتان آبادیس هستند و بنده حقیر همواره ارادت خودم را آشکارا حضور شما ابراز داشته ام، میدانم این توضیح احتمالاً کمی طولانی میشود، هر گاه فراغتی برایتان حاصل شد مطالعه بفرمایید و اگر تذکر و ایرادی مشاهده فرمودید، بنده را راهنمایی بفرمایید، سپاسگزارم🌻🙏 اینکه دو نفر با هم اختلاف سلیقه و نظر داشته باشند اصلاً چیز بدی نیست، خیلی هم خوب است، مخصوصاً اینجا که در آبادیس افراد فرهیخته وجود دارند و به سلیقه و نظرات یکدیگر احترام میگذارند و با گفتمان منطقی به پاسخی مستدل میرسند. و اما در مورد درونمایه بزرگان شعر، سندی قطعی که مستند باشد هنوز پیدا نکردم، جز هجو و ستایشی که در آثارشان هست و نقدی که به یکدیگر وارد میکنند، مدعی نیستم که نظرم حتماً صحیح است، نه منم اشتباه میکنم، ولی نظرم این است که این بزرگان فقط در ذوق و خلاقیت، به درونمایه درونی متکی بودند، وگرنه حتماً و قطعاً کتب پیشینیان را با دقت نقد و تحلیل میکردند، فردوسی ۱۰ هزار سال پیش اگر ۳۰ سال یا بیشتر، عمر صرف شاهنامه کرده، دائماً هم با شعرای معاصر مشورت داشته و هم با حمایت حکومت از منابع کتابخانه ای بهره برده، رودکی و رابعه حدود ۱۵۰ سال قبل از فردوسی بودند، قطعاً فردوسی طبع نظم خود را با اشعار آنان پرورش داده و حتی آثار سیستانی و دقیقی را خوانده، حتی با معاصران خود همچون عنصری و فرخی و منوچهری، یا در ارتباط بوده و یا حداقل با دقت سبک و اثر آنان را موشکافی کرده، و بعد چنین شاهکاری بوجود آورده، البته عقل این را میپذیرد، مثال عرض میکنم: چرا ایران فتاح هزار را نمیسازد؟ خب عقل پاسخ میدهد که اول فتاح یک را بسازد تا عیب و حُسن آنرا بیابد و در فتاح دو نسل جدیدتر آنرا بسازد، ماهواره اول ایران باید سقوط کند تا علت یابی شود و در ماهواره دوم موفق بشود وارد مدار گردد، یعنی همین چیزی که در دهه های اخیر شاهدش بودیم. در مورد شعر هم دقیقاً همین اتفاق در ذهن خلاق شاعر اتفاق میفتد که با قدرت و خلاقیت درونمایه خود آنرا بعنوان شاهکار بوجود می‌آورد. این درونمایه احتیاج به تغذیه دارد که فردوسی تاریخ ۱۷۰۰ ساله گذشته را پژوهش کند، سبک های مختلف شعری را با دقت تحقیق کند که کدام وزن و قالب مناسبتر است تا به این نتیجه برسد که کدام موضوع اخلاقی و در کدام نبرد حماسی و با کدام لحن و تکنیک شعری بیان شود که بیشترین اثر را داشته باشد، و اصلاً تنها چیزی که شاهنامه را طی ۱۰ قرن گذشته زنده و باقی گذاشته، همین شیرینی و استقبال عمومی بوده که کنار گذاشته نشده، در صورتی که بسیار اتفاق افتاده که وقتی شاعری میمیرد، اشعارش هم با او دفن میشود، چون جذابیتی ندارد که مورد توجه قرار گیرد. اینکه ربیع معاصر فردوسی، در اشعارش به فردوسی اهانت میکند و شاهنامه را مُغنامه میخواند، معلوم میشود که این بزرگواران نه تنها آثار گذشتگان را نقد و بررسی میکردند، بلکه با معاصرین هم در تعامل بوده اند. قطعاً حافظ بوستان و گلستان سعدی را خوانده بوده و بعد با درونمایه خود خلاقیت شخصی خودش را آشکار کرده و چنین اشعار سنگین و پرمغزی سروده که بعداً هم کسی نتوانسته مشابه آنرا بیاورد. اما در مورد مولوی، بنده چنین نظری ندارم که از آثار سعدی استفاده کرده باشد بلکه ایشان فقط از شمس در معاصرین خود بهره برده و مابقی از کتب پیشینیان است، نظر شخصی ام این است که مولوی به کتابخانه ای دسترسی داشته که آن کتابخانه معدوم شده، مولوی با سرعت آن کتابخانه کوچک را بعنوان اثری با ارزش که در مورد تمام موضوعات مطلب داشته جمع آوری و یکی نموده. یعنی در کلام مولوی رنگ و بویی از آثار سعدی نیست. ولی برعکس، سعدی نه تنها آثار مولوی و شمس را استفاده کرده، بلکه آثار عطار و نظامی و سنایی را هم مطالعه کرده. سعدی از سبک کسی تقلید نکرده، بعضی روایات و احادیث هم در آثار سعدی و هم در آثار مولوی هست، ولی با دو دیدگاه کاملاً متفاوت، حتی سبک شعری آنان و حتی نوع واژگان آنان متفاوت است. سعدی به شیوه خاص خود حدیثی مذهبی را خوانده و بعد با حکایتی آنرا بیان داشته، گاهی مناسب دیده که با شعر بگوید و گاهی زبان نثر را مناسبتر تشخیص داده. پوزش از طولانی شدن کلام و سپاسمند از صبر و حوصله شما، دوستتون دارم، و سلامتی همراه با عاقبت بخیری برای شما آرزو میکنم🙏🌹🪻🌺

اصلا نمی‌دونستم توی دیوان شمس هست که بدونم  مولانا هم بهش اشاره داشته؛ برای جناب سعدی بود که. 

گزینه  « ب »..

نهفته  در توحید  ذاتی

انسانها در آفرینش یکی هستند  

درود

جناب ایرانیان بیت  شناخته شده‌ی 

[بنی آدم اعضای یکدیگرند/که در آفرينش  ز یک گوهرند]

از سروده‌های سعدی در گلستان  است.

گرچه درونمایه‌ی این سروده در مثنوی و دیوان شمس مولانا نیز هست ولی خود این سروده شاهکار  سعدی است.