گر او نظر نکند سعدیا به چشم نواخت به دست سعی تو باد است تا نپیمایی

خانم فرح نیازکار در  شرح غزلیات سعدی  این گونه بیان فرموده اند برای این بیت: اگر او بچشم لطف احسان مرا ننگرد-هر آنچه تو بکوشی-چیزی جز باد بدست نخواهی آورد(سعی ات باطل است).

این بیت از سعدی دربارهٔ رابطهٔ میان کوشش انسان و توجه یا لطف محبوب است:

گر او نظر نکند سعدیا به چشم نواخت
به دست سعی تو باد است تا نپیمایی

معنی روان

ای سعدی، اگر محبوب با نگاه محبت‌آمیز به تو توجه نکند، این دیگر در اختیار تو نیست؛ اما آنچه در اختیار توست این است که از تلاش و پیمودن راه عشق دست نکشی.

شرح واژه‌ها

• نظر نکند به چشم نواخت: با مهربانی و لطف نگاه نکند.
• سعی: کوشش و تلاش.
• پیمایی: راه را طی کردن، پیش رفتن.

مفهوم کلی

سعدی می‌گوید نتیجهٔ کار (محبت محبوب، پذیرش یا لطف او) در اختیار عاشق نیست، اما تلاش کردن، وفادار ماندن و راه را ادامه دادن در اختیار اوست. بنابراین انسان باید بر آنچه در توان اوست تمرکز کند، نه بر چیزی که خارج از اختیار اوست.

به زبان امروزی:

«ممکن است نتوانی کسی را وادار کنی دوستت داشته باشد، اما می‌توانی در مسیر عشق، اخلاق و تلاش خود کوتاهی نکنی.»

این بیت همچنین می‌تواند معنایی عرفانی داشته باشد؛ یعنی سالک نمی‌تواند لطف الهی را مجبور کند، اما موظف است در راه سلوک و بندگی کوشش خود را ادامه دهد.