ابیاتی معادل دوبیت زیر بنویسید
هرکه نزدیک من آید یک ذراع
من روان گردم سوی او باع باع
هرکه پیماید ره من میل میل
من به فرسخ فرسخ آیم آن سبیل
✏ ملا احمد نراقی
٣ پاسخ
درود بر شما، به به ابتدا اینجا زیر قدمهایتان را گلباران کنم 🌹🪻🌻🌺🌷🌹💐🪻🌹 خب ضمن پوزش و همانند گذشته در حضور شما درس پس میدهیم، و این ابیات:
هرکه نزدیک من آید یک ذراع
من روان گردم سوی او باع باع
هرکه پیماید ره من میل میل
من به فرسخ فرسخ آیم آن سبیل
این را خدمت شما عرض کنم که دیوان تاقدیس صفایی تماماً اشعارش اشاره به آیات قرآن و احادیث قدسی دارد که در قالب حکایت بیان میشود و در چندین قسمت مناجات و توسل های خاصی دارد که با نمونه شعرای دیگر قابل قیاس نیست، چون سبکی خاص و گرچه سبک شعر صفایی سبک هندی است.
اما این ابیات اشاره به حدیث قدسی: من تقرب إلی شبرا تقربت إليه ذراعا و من تقرب إلی ذراعا تقربت إليه باعا. خدا گفته ای بنده ی من، اگر یک شبر (وجب) بطرف من بیایی، در عوض من یک ذراع (معادل نیم متر) بطرفت خواهم آمد، و اگر یک ذراع بطرفم بیایی من یک باع (حدود دومتر) بطرف تو می آیم، مقصود اشتیاق خداوند به بندگانش است.
البته ذراع از نوک دست تا آرنج است و هفت نوع ذراع داریم که بین ۴۰ تا ۶۰ سانت هستند. و باع یعنی فاصله بین دو سرانگشت درحالی که دستها را باز میکنیم. البته در طی تاریخ در تمدنهای مختلف اوزان و مقادیر متفاوت بودند که بحث الان نیست. بگذریم، مقصود اشتیاق خدا به رجوع بندگانش است.ضمناً سوء برداشت نشه، خدا نگفته هر چقدر بیایید من چهار برابر میایم، یا سه برابر، چون میل حدود ۲ کیلومتر و فرسخ (فرسنگ) ۶ کیلومتر (۸۱ متر کمتر) بلکه معنیش این هست که هزاران برابر میایم، چون مقادیر انسانی با مقادیر خدایی قابل قیاس نیست، یک قدم ما کوچک، ولی یک قدم خدا بینهایت است.
این مفهوم که تلاش بنده کوچک، پاداش الهی عظیم داره یکی از ارکان عرفان اسلامی و اشعار مولوی هم هست. مشهورترین عبارتی که در این زمینه نقل شده، همان حدیث قدسی به این شکل هم هست: إن الله قال أنا عند ظن عبدی بی وأنا معه إذا ذكرنی فإن ذكرنی فی نفسه ذكرته فی نفسی وإن ذكرنی فی ملأ ذكرته فی ملأ خير منهم وإن تقرب إلي شبراً تقربت إليه ذراعا وإن تقرب إلی ذراعاً تقربت إليه باعا وإن أتانی يمشی أتيته هرولة، که احتیاج به معنی کردن نداره چون واضح هست که خدا میگه اگر به آهستگی و تأنی بطرفم بیایی من هروله کنان بطرفت میشتابم. در دیوان شمس یا مثنوی معنوی، مولوی چندین بار به این مفهوم اشاره شده یکی از مشهورترین ابیات که این رو بیان میکند، تو یک قدم بیا تا من صد قدم، و همچنین، تو یک اشک ریز تا من دریا شوم. و البته بازم تاکید میکنم صد در اینجا مجازی و معادل خیلی زیاد بکار رفته وگرنه محدودیتی برای رحمت خدا نیست. در تمام این نمونه ها، مفهوم تلاش اندک بنده و استقبال وسیع خداوند است. مولوی در اینجا به این اصل عرفانی اشاره میکند که رابطه خدا و بنده، یک رابطه دوطرفه اما نامتقارن در نوع بخشندگی است. بنده برای رسیدن به خدا میرود، اما خداوند با سرعتی بسیار بیشتر (هروله) به سمت بنده میآید. این نشاندهنده اشتیاق الهی است. نکته ریز و مهمی وجود دارد دکتر جان.
تأکید بر شروع از سوی بنده هست یعنی هیچکس نمیتواند بدون حرکت اولیه خود، به خدا برسد. خدا منتظر است تا بنده یک شبر پیش بیاید، (یک حرکت کوچولو) سپس معجزه ذراع الهی اتفاق میافتد. این پیامآور امید است؛ حتی کوچکترین تلاش، نادیده گرفته نمیشود. حالا نمیدونم چرا من، هی بند کردم به مولوی بیچاره، چون اغلب شعرا و بزرگان بهش پرداختند، مثلاً جامی به شکلی متفاوت و دو پهلو بیانش کرده اونجا که میگه:
هر چه القصه شود بند رهت
روی برتابد از آن قبله گه ات،
يك به يك را ز ميان برداری
قدم صدق به جان برداری
پا نهی نرم به خلوتگه راز
چنگ وحدت ز نوای تو بساز
ور بود تا ارادت ز تو سست
سازش اندر قدم پير درست!
همین پیر وسیله و از طرف خداست نه مخلوق.
هر چند میخواهم خلاصه بنویسم باز طولانی میشه ولی نکته آخر اینکه تمام این احادیث از قرآن گرفته شده چون قرآن صریح گفته: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ
و ترسناک اینکه برعکسش را هم گفته که: وَإِنْ عُدتُّمْ عُدْنَا (اگر باز گردید ما هم بازمیگردیم)
تو نیکی میکن و در دجله انداز
که ایزد در بیابانت دهد باز
.
.
بگفت ای جان برو هرجا که باشی
که من نزدیک چون حبل الوریدم
.
.
درود بر شما
آفرین
بیتهایی که از نظر ساختار طولی (ذراع، باع / میل، فرسخ) و مفهوم «پاسخ متناسب با قدم یا نزدیکی طرف مقابل» به ابیات ملا احمد نراقی شباهت دارند:
اگر تو یک قدم آیی به سویم
من آیَم سوی تو یکمنزل تمامی
(منظومهای عرفانی، مشهور به «یک قدمه منزل»)
---
هر که سوی ما نهد یک گام دوست
صد قدم پیشش دود آن کوی ما
---
تو یک نفس ار با من دمساز شوی
من صد نفس آیم چو آواز شوی
(با حفظ وزن و مفهوم «عکسالعمل چندبرابر در برابر قدم کوچک طرف مقابل»)
---
توجه: بیت دوم اصلی شما وزن «مفعول مفاعیلن مفاعیلن فعل» دارد، اما در ابیات شباهتسنجی، گاهی وزن تغییریافته و مفهوم «تقابل و افزایش» حفظ میشود. اگر دقیقاً در همان وزن بخواهید، بیت ساختهشده در همان وزن:
هر که نزدیک من آید یک قدم
من دَوَم تا صد قدم بَر وفق هم
(این بیت تقلیدی در وزن و مضمون است، نه از شاعری دیگر.)
درود بر شما
آفرین
درود بر شما
آفرین