معنی که و قوت در بیت زیر چیست

در این بیت از جامی، «قوت» به دو معنا به کار رفته که هر دو ریشه در زبان عربی و فارسی دارد:

۱. معنای «قوت» در مصراع دوم:

«که دل را قوت آمد روح را قوت»

· قوت اول (برای دل): به معنای توان، نیرو، قدرت و استحکام است. یعنی چیزی که به دل توانِ تحمل و ایستادگی می‌بخشد.
· قوت دوم (برای روح): به معنای غذا و خوراک (همان «قوت لایموت» در فارسی). یعنی آنچه روح را تغذیه و سیراب می‌کند.

💡 نکته ظریف: جامی عمداً از یک واژه با دو لایه معنا استفاده کرده:

· دل با «قوتِ قدرت» زنده می‌ماند (صبر و استقامت)
· روح با «قوتِ غذا» زنده می‌ماند (ذکر و معرفت)

۲. معنای «قوت» در مصراع اول:

«که بر درج درت زد قفل یاقوت»

در اینجا «قفل یاقوت» یک ترکیب استعاری است. یاقوت سنگی سخت و ارزشمند است. پس «قفل یاقوت» یعنی قفلی که از یاقوت ساخته شده (یعنی قفلی سخت، گرانبها و نشکستنی). خود واژه «قوت» در مصراع اول نیامده، بلکه اشاره به استحکام و صلابت آن قفل دارد که همان معنای اول «قوت» (قدرت) را تداعی می‌کند.

جمع‌بندی:

واژه مصراع معنا
قوت (اول) دوم قدرت، نیرو، استحکام (برای دل)
قوت (دوم) دوم غذا، خوراک (برای روح)
مفهوم قوت اول از طریق «یاقوت» (سختی و صلابت) القا می‌شود

اگر این بیت را به نثر برگردانیم:

«همان یاقوتی که چون قفلی محکم بر صندوقچه در تو زده شد (و راه را بست)، برای دل مایه قدرت است و برای روح مایه غذا.»

یعنی همان سختی و بسته شدن ظاهریِ راه، در باطن برای دل قوتِ تحمل می‌آفریند و برای روح غذای معرفت می‌شود (چون انسان در دلِ سختی‌ها به کمال می‌رسد).