استاد سمرقند در این شعر کیست؟

معرفی کتاب: اروپا در روند تحولات خود یک تاریخ ۵۰۰ ساله دارد که به این دوره در اصطلاح، عصر جدید اطلاق میشود و از پایان قرون وسطی تا امروز را در برمیگیرد. برخی تاریخ معاصر اروپا را از انقلاب فرانسه تاکنون میگیرند که ۲۰۰ و اندی سال میشود و هر گاه از کسی بعنوان معاصر یاد میشود؛ یعنی کسانی که در این فاصله ۳۰۰-۲۰۰ سال میزیسته. در همین راستا کتابهایی نیز نوشته و منتشر شده است. بطور متداول این ۵۰۰ سال را به سه یا چهار بخش تقسیم میکنند:
١- دوره آغاز کشف آثار حیاتی و تمدنی بشر که آن را دورۀ ماقبل تاریخ میگویند و تا پیدایش خط ادامه می‌یابد.
۲ - دوران باستان یا قرون قدیم. این دوره از پیدایش سومریان تا نابودی امپراطوری روم را شامل میشود. این دوره ۷ الی ۸ قرن پیش از میلاد را در برمیگیرد که پیدایش آن با آثاری از سومریان همراه بوده است و تا انهدام قدرت و حاکمیت امپراطوری روم تداوم می‌یابد که حدود سال ۴۷۹ تا ۵۰۰ میلادی بوده است. یونان و روم باستان در این دوره بوده اند.
٣- دوره میانه یا قرون وسطی، این دوره از ۵۰۰ میلادی آغاز میشود و تا ۱۵۰۰ میلادی ادامه می‌یابد. قرون وسطی اختصاص به تاریخ غرب دارد. غربیان نه تنها فرهنگشان، بلکه تقسیمات تاریخی خودشان را نیز بر جهان تحمیل کردند. از این رو می‌بینیم که تاریخ نویسان ایرانی نیز با عنوان (ایران دوره قدیم، وسطی و معاصر) کتاب مینویسند و حال آنکه ما دوره وسطی نداریم. منظور ما از بیان این تقسیم بندی، جنبۀ فرهنگی موضوع است که برای دوره جدید ما سودمند می‌باشد/ کتاب مدرنیته، روشنفکری و دیانت، مجیدظهیری.🌹

ستاره‌شناسان با بررسی اجرام آسمانی، تولّد رستم را پيش‌بينی ميكنند، همچنين در ادامۀ آن داستان، شاه، زال را با پرسيدن سؤالهايی كه توسط ستاره شناسان و موبدان طرح ميشوند و شكل معما دارند امتحان ميكند و زال با پاسخ دادن به آنها فرزانگی خود را نشان ميدهد:
زمانی پر اندیشه شد زال زر
برآورد یال و بگسترد بر
وزان پس به پاسخ زبان برگشاد
همه پرسش موبدان کرد یاد
نخست از ده و دو درخت بلند
که هر یک همی شاخ سی برکشند
به سالی ده و دو بود ماه نو
چو شاه نو آیین ابر گاه نو

دُم خروس‌نامه: سوء استفاده از شخصیتهای تاریخی قدمتی دور و دراز دارد، دراز به اندازه تاریخ دایناسورها. از جمله این شخصیتها کوروش جانِ هخامنشی است که صد سال پس از تولدش چندین روایت درباره زندگی او ساخته شد. با سقوط هخامنشیان نام کوروش نیز به فراموشی سپرده شد، و تا پیش از روی کار آمدن حکومت پهلوی، چندان مورد توجه نبود و کسی برایش حتی تره هم خورد نکرد. با وجود یاد از او در کتب تاریخی و مانند آن، غالب ایرانیان از زمان ساسانیان تا اواخر دوره قاجار از سلسله هخامنشی خبر چندانی نداشتند و بر این باور بودند که پیش از اشکانیان سلسله کیانیان حکومت را بدست داشتند. به همین خاطر کوروش نزد حماسه سرایان و شاعران و ادیبان ایران جایگاهی ندارد و این نام رستم، اسفندیار و کیخسرو است که دیوانهای شاعران را مزین کرده است. حتی در شاهنامه و خمسه نظامی هم نامی از هخامنش و کوروش نداریم. از دوره قاجار با کشفیات باستان‌شناسی و غوغای یهودیان، نام پادشاهان هخامنشی بر سر زبانها افتاد و جریان باستان‌گرا کم‌کم روی این شخصیت سرمایه‌گذاری کرد. در دوره پهلوی با هدف تحکیم قدرت و سلطه بر مردم از کوروش بزرگ استفاده کردند (رجوع کنید به کتاب عصر شاهان بزرگ: از کوروش کبیر تا داریوش سوم، جونز، لوید لولین). درباره کوروش هخامنشی در کتب درسی بر چند عنصر تکیه میشد:
۱- ستایش و تمجید از کوروش.
۲- تاکید بر کتیبه کوروش بعنوان منشور حقوق بشر.
۳- تاکید بر یگانه‌پرستی و زرتشتی بودن کوروش.
۴- ترسیم چهره‌ای آرمانی و صلح‌جو حتی در میدانهای نبرد.
با پیروزی انقلاب، کتب درسی مورد بازبینی قرار گرفت، هر چند که در بازبینی‌های مکرر، دوران پیش از اسلام به حاشیه رانده شد. در اواخر دوره ریاست جمهوری خاتمی با آمد و شد مسئولان موزه بریتانیا و عنگلیس، و صحبت برای قرض دادن استوانه کوروش به ایران، کم‌کم نام این پادشاه هخامنشی بر سر زبانها افتاد. در دوره احمدی‌نژاد با تاکید بر اسلام ایرانی، باستان‌گرایی جان تازه‌ای گرفت و نتیجه این تفکرات در میانه دهه نود در کتابهای درسی خود را نشان داد. و بار دیگر همان مباحثی که در دوره پهلوی بر روی آن تاکید میشد، باز دوباره وارد کتب درسی شد، عجیبه نه؟/ بدون شرح.

زنگ تفریح: میگویند روباهی خروسی دزدید. خروس در دهان روباه گفت: حال که از خوردن من چشم نپوشی، نام نبی یا رسولی را بر زبان بيار تا مگر به حرمت آن، سختی جان کندن بر من آسان آید. قصد خروس آن بود که روباه دهان به گفتن کلمه ای باز کند تا او بگریزد. روباه دندان‌ها را بر هم فشرد و گفت: يا جرجیس/ منظور اینکه بعضی برای اینکه راه هوسشان باز باشد، کاری به نظر دین و مراجع و بزرگان ندارند، میگردند چیزی پيدا میکنند تا بر اساس آن عمل کنند. این را در مورد حدیث رُفِع َالقلمُ در عید الزهرا، ازدواج موقت و قمه زدن می‌بينيم. اینها بازیچه هوس خود هستند. از بين پیامبران هم ترجیحاً جرجیس را انتخاب میکنند.

بزرگ مایه ایجاد قادر ازلی
ز نور پاک جمال محمد است و علی (علیهماالسلام)
ز نور پاک جمال محمد است و علی (علیهماالسلام)
بزرگ مایه ایجاد قادر ازلی
دو دست کار کنند این دو دستیار وجود
از این دو دست قوی دستگاه لم یزلی
به صورتند دو لیکن به معنی‌اند یکی
مبینشان دو که باشد دو بینی از حَوَلی
بکوب حلقۀ طاعت در مدینۀ علم
کنندۀ در خیبر به بازوان یلی
چو در گشوده شد آنگه به شهر یابی راه
بلی، بَری به نبی راه با ولای ولی
نبی کند ز ولی قصه چون گلاب ز گُل
ببو به صدق و رها کن طبیعت جَعَلی
زمانه گرچه سر ابتذال دین دارد
چگونه غیرت حق تن دهد به مبتذلی
گرفتم آنکه شود در زمانه منکر نور
عنان دل سوی ظلمت کشاند از دغلی
چو آفتاب فروزان ز شرق کرد طلوع
شود چه عاید خفاش غیر مُنفَعَلی؟
بود محال کزین بادها فرو میرد
چراغ طلعت حق، با کمال مشتعلی
خدیو آیین یعسوب دین که چرخ برین
بر رهیش ز خورشید دوخته حَلَلی
نسیم تربیت او بود که در مه و سال
کند به باغ گهی عقربی گهی حَمَلی
شراب تقویت او بود که در شب و روز
کند به کام گهی حنظلی گهی عسلی
چو بندگی طلبید از فلک دو دست قبول
به سینه زد که لک الحکم والا طاعة لی
کنند هر دو ز یاقوتی ادعا لیکن
چه مایه فرق که از اصلی است تا بدلی
دو کوکبند فروزنده لیک چندین فرق
میان عالم برجیسی است با زحلی
به جز ولایت او قصد حق نبد ز الست
به کاینات که گفتند در جواب بلی
شها مدیح تو واجب شده است عَمان را
ز جان و دل نه به ذکر خفی و بانگ جلی
از قصاید ناب و دلکش عَمان سامانی در منقبت مولا جانم امیرالمومنین علی علیه‌السلام.🌺

زاغ بيابان گزيد خود به بيابان سزيد
باد به گل بر بَزيد گل به گل اندر غژيد
ياسمن لعل پوش سوسن گوهر فروش
بر زنخ پيلگوش نقطه زد و بشكليد
دی به دريغ اندرون ماه به ميغ اندرون
رنگ به تيغ اندرون شاخ زد و آرميد
سركش بربست رود باربدی زد سرود
وز می‌سوری درود سوی بنفشه رسيد/ کسائی مروزی

بوی جوی مولیان آید همی

یاد یار مهربان آید همی

زنگ تفریح/ 

 از امام خمينی: علم اگر با تهذیب همراه نباشد، تاریکی و حجاب تو در توست. اگر عالِمی فاسد شود، عالَمی ویران گردد؛ اذَا فَسَدَ العالِمُ، فَسَدَ العالَمُ. برخی از روحانیون گرگ اند، در لباس میش. باید بگرديم و روحانيونی ربانی را بیابيم.
به شیطان گفتند: در طول هفته چه میکنی؟ گفت: ااای مشغولم. گفتند: کجا؟ گفت: روزهای زوج، به آمریکا، شيطان بزرگ، درس خصوصی میدم. گفتند: روزهای فرد؟ گفت: یه شیخ هفت خطی رو میشناسم، میرم کلاسش.

ابوعبدالله جعفر بن محمد رودکی، شاعر نامدار سدهٔ چهارم هجری، در شعر فارسی چنان جایگاه والایی داشت که شاعران پس از او از وی تأثیر می‌پذیرفتند و او را استاد خود می‌دانستند.

کسایی مروزی در این بیت، رودکی را مایه افتخار سمرقند می‌داند و خود را مایه افتخار مرو معرفی می‌کند:

زیبا بود ار مرو بنازد به کسایی چونان که جهان جمله به استاد سمرقند

معنی به زبان امروز: همان‌گونه که مرو حق دارد به وجود کسایی ببالد، جهان نیز به داشتن استادی چون رودکی افتخار می‌کند.

🔹 نکته ظریف بیت این است که کسایی، با وجود ارج نهادن به جایگاه خویش، عظمت رودکی را در مقیاسی جهانی می‌بیند؛ یعنی رودکی نه‌فقط افتخار سمرقند، بلکه افتخار سراسر جهان است.