Modals of Past Speculation

زنگ تفریح: مرحوم نراقی کتاب با ارزشی دارد بنام مثنوی طاقدیس که حکایات اخلاقی باارزشی را آورده، از جمله حکایت خیک است، که میتواند این خیک وسواس باشد، خيلی مراقب باشیم! اگر خیک وسواس گرفتیم، دیگر به این آسانی رهایمان نمیکند. میگوید روزى مردى بر لب دريا ايستاده بود و به زيبايى آن مى نگريست كه ناگهان ديد مَشکى پر باد روى آب افتاده و در تلاطم امواج دريا بالا و پايين میرود. مرد تماشاگر فوراً لباس خود را بيرون آورد و به دوستش گفت: لباسم رو بگير تا خيك پر از عسل را از ميان آب بيرون بكشم و دلى از عزا درآوريم. اين را گفت و به سرعت خود را به دريا افكند و شناكنان به سوى خيك عسل رفت و خود را بر روى آن انداخت؛ غافل از آن كه آن خيك عسل نيست، بلكه خرسى است كه گرفتار در امواج خروشان شده و در جستجوى دستاويزى است كه خود را بدان بند كند و از امواج دريا نجات يابد. همين كه مرد شناگر دست خود را به آن رساند، خرس فرصت را غنيمت شمرد و خود را مانند زالو به وى چسبانيد. مدتی هر دو به هم چسبيده، گاه به زير آب میرفتند و گاه بر روى آب میآمدند. مرد طمعكار هر چه خواست خود را از چنگ خرس برهاند، نتوانست. در همين موقع دوستش از لب ساحل فرياد زد: بابا دست از اين خيك بردار و بيرون بيا! مرد با درماندگی چنين گفت: من از او دست كشيده ام، اما او مرا رها نمیكند!
كرد فرياد آن رفيقش كاى ودود
دست از اين خيك عسل بردار زود
هين بيفكن خيك و از دريا برآ
بگذر از اين سود پر رنج و بلا
گفت: بگذشتم من از خيك اى رفيق
خيك از من نگذرد در اين مضيق

غربزدگی، لنین و مسخ اسلام: مدرک زیر که شهید مطهری نیز آن را در مقدمه کتاب علل گرایش به مادیگری شان، آورده اند نوشته خود لنین است در رساله وضع حزب کارگر (یعنی حزب کمونیست) در قبال دین که آن را در سال ۱۹۰۹ میلادی، یعنی بحبوحه جریان مشروطه، و تضاد مشروعه خواهان و مشروطه بازان نوشته است. اساساً لنین هم چنانکه از آثار و نگارشاتی که در دهه نخست قرن بیستم نوشته، دقیقاً حوادث ایران اسلامی (خصوصاً تبریز) در عصر مشروطه، و طبعاً تضاد شدید و مرگ و حیات خط اصیل مشروعه خواهی و به قول او: (ارتجاعی) با خطوط انحرافی وارداتی، را زیر نظر داشته است، لنین، در کار پیشبرد حرکت الحادی و ضد اسلامی در مناطق مسلمان نشین قفقاز، اسلام را بعنوان مهمترین مشکل پیروزی انقلاب کمونیستی، و باید برای حل این مشکل و اتخاذ یک موضعگیری رندانه در برابر اسلام، چاره ای اساسی دست و پا کند، لنین، در رساله وضع حزب کارگر در قبال دین چنین مینویسد: بایستی دین را براندازیم، این الفبای هر نوع مادی گرایی و لذا الفبای مارکس می‌باشد. اما... مکتب مارکس دورتر میرود. باید دانست چگونه با دین مبارزه کرد؟ و برای اینکار، باید منابع ایمان و دین توده‌ها (یعنی قرآن و روایات مذهبی) را با مفاهیم مادی گرا توضیح داد (دقت کنید) بله برای این کار، باید منابع ایمان و دین توده‌ها را با مفاهیم مادی گرا توضیح داد/ همین عالیجناب لنین در مقدمه اش بر روزنامه علمی بلشویک در زیر لوای مارکسیسم ترجمه انگلیسی دین ناشرین بین المللی نیویورک در لزوم استفاده مقطعی از آثار ضد دینی غیرمارکسیستی مینویسد: مدتها پیش انگلیس به پیشوایان پرولتاریای نوین توصیه کرده است که مجلات مخالف عقاید دینی اواخر قرن هیجدهم را ترجمه کنند تا بین مردم به فراوانی توزیع شود... یقین است که در آثار ضد دینی انقلابیون مخالف دین در قرن هیجدهم، قسمتهای غیرعلمی و ساده، فراوان یافت میشود. ولی کسی ناشر این روزنامه‌ها را از تلخیص و انتشار آنها به شکل یادداشت مانع نمیشود یا آنها را از بیان موفقیتهایی که از اواخر قرن هیجدهم در روش علمی انتقادهای دینی حاصل شده و هم چنین از مراجعه به نوشته‌های جدیدتر و غیره ممانعت نمیکند اگر یکفرد مارکسیست فکر کند، میلیونها نفر از مردم (به خصوص دهقانان و صنعتگران) که بوسیله جامعه جدید محکوم به جهل و بیسوادی و داشتن عقاید دینی هستند فقط در صورتی میتوانند خود را از این جهل خلاص کنند که تعلیمات مارکسیستی را منحصراً و بخط مستقیم تعقیب کنند، بزرگترین اشتباهات متصوره را مرتکب شده است... برای نزدیک شدن به آنان باید راهی را پیش گرفت که توجه آنها را جلب کند. آنها ار از خواب مذهبی بیدار کند و به انواع طرق، آنها را متنبه کند. نوشته‌های جالب و هنرمندانه مخالفین دین در قرن هیجدهم که آشکارا و استادانه بطرفداری از نفوذ روحانیون که در آن زمان متداول بود حمله کرده اند یقیناً برای بیداری مردمان از خواب‌ دین صدها بار بهتر از تفسیر خشک و سنگینی است که از مارکسیسم کرده اند/ به نقل از کمونیسم و مذهب اسلام و مارکسیسم/ تبلیغ غیرمستقیم کتبی نظیر کتب کسروی ملعون و یا طبع و نشر آثار شیاطینی چون آخوندوف و طالبوف و میرزا آقاخان کرمانی و غیره توسط حزب توده و یا امثال محمدباقر مؤمنی از کاندیداهای در آب نمک خوابانده شده توسط روسها، از همین ناحیه و بهمین دلیل است.

غربزدگی و روشنفکری مذهبی دهه‌های اخیر: نطفه روشنفکری مذهبی سده اخیر کشورمان، به گواه تاریخ و حتی اعتراف خود آنها در نیمه دوم دیکتاتوری رضاخانی، و در بستر القائات منتشره از دو خانه مزبور، منعقد شده و رشد کرده، و درست از همین جاست که روشنفکر مذهبی معاصر، با اینکه ظاهراً ادعا و عنوان مخالفت با الحاد و بازگشت به مذهب را دارد و میخواهد با لامذهبی و روشنفکران لامذهب بجنگد، نهایتاً به (اسلام منهای آخوند) و نفی (تشیع سنتی)، و طرح تز (پروتستانتیسم اسلامی) میرسد. و نیز بهمین دلیل است که روشنفکر مذهبی گرفتار (التقاط) است. زیرا همچنان که در منظومه فرهنگ الحادی اومانیستی غرب بدان اشارت کردم، اساساً جریان روشنفکری در تاریخ کشورمان یک پدیده وارداتی است که در زادگاه اصلی خودش غرب پس از رونسانس، با جهت و جوهری لامذهبانه و ملحدانه متولد شده است. و آنوقت چنین پدیده جوهراً ضدمذهبی‌ای، وقتی که میخواهد رنگ و آب مذهبی بخود بگیرد! (چون مذهبی شدنش، لزوماً برعکس ماهیت آن است و نه صرفاً رنگ و لعابی از اسلام به خود گرفتن و این هم ضرورتاً و قهراً یعنی نابودی روشنفکری) لذا ملغمه و التقاط ناشیانه ای از اجزاء ناهمساز کفر و ایمان، شرک و توحید، اباحه مطلق و تقوی، خداپرستی و سوسیالیسم و.. از کار درمیآید. و آنوقت، تصادفی نیست که بعنوان مثال: ابوذر چنین جریانی، یک خداپرست سوسیالیست از کار درمیآید و...! و نظام سیاسی ایده آلی آن هم: نه نظام امت و امام، که نظام شورائی است! (و لابد توجه دارد که لفظ شورائی از نظر ادبی، غلط بوده و صحیح آن: همان شوروی است) و البته، لازم به تذکر و توضیح نیست که شوری به مفهوم ناب و دقیق اسلامی شیعی آن، برای ما، یکی از مقدسترین واژه‌های قرآنی است.🙏🌹

همواره از ملک الشعرای بهار بعنوان شاعر ستایشگر آزادی و وطن، یاد میشود. اما باید براین عناوین، ستایشگر فردوسی را نیز افزود. ستایشی که عمیقاً روحیات بهار را تحت تأثیر قرار داده. برخورد این شاعر با آن خسروانی نامه سرای بزرگ، تنها از سرعشق او به زبان و ادب فارسی و یا میهن دوستی نبود. میتوان گفت که بهار با فردوسی یک نوع ارتباط معنوی داشته که از حد ستایش شاعری از شاعر دیگر در میگذشت و تبدیل به نوعی پیوند روحی و جوهری میشد. شاید یکی ازبارزترین نمونه های پیوند روحی میان بهار و فردوسی را بشود در مثنوی نقش فردوسی یافت. در این سروده، بهار رؤیا گونه ای را بیان میکند که در آن سروش را می بیند که به ایران زمین فرود آمده و در جستجوی پاکی و نیک سرشتی به هرجا سر میکشد
بدانگه كه يكسر غنوده است هوش
گشاده درِ دل به رویِ سروش
فرشته درآمد چراغی به مشت
روان شد به دعوتگه زردهشت
به ايران زمين جستن اندر گرفت
پژوهيدن هر دلی سر گرفت/ ملک الشعرای بهار. مثنویات.
و هنگام بازگشت به عالم بالا، تنها نشانه ای از پاکی که می یابد همانا نامه‌ی فردوسی ست که آن ستوده نامه را با خود به همراه می برد. بهار رسالت و رنج و تنهائی و آلام فردوسی را درک میکرد و گاه میان سرنوشت فردوسی بعنوان شاعری که در قلۀ درک عظمت و نگاهبانی از میراث فرهنگ و ادب نیاکانی ما ایستاده و خود که همین رسالت را در ۱۰ قرن بعد بر دوش گرفته بود، همسانی میدید تا بدانجا که میتوان گفت، بهار خود را دنباله‌رو راه فردوسی در راه پاسداری از زبان فارسی و گردآورنده داستانهای مبارزات حماسی مردم ایران میدانست. شاید از سر همین همسانی باشد که در پند به رضاشاه و دعوت او به درک پایگاه خود بعنوان شاعری ملی، داستان فردوسی و سلطان محمود را گوشزد آن شاه خودکامه میکند.
برخيز ساقيا بده آن جام خسروی
تا دركشم به ياد شهنشاه پهلوی
شاها به شوكت تو زيانی نميرسد
گر يك نصيحت از من درويش بشنوی
بنشين درون قلب رعيت كه اين مكان
ايمن تر است و نغزتر از بزم خسروی
از ما متاب رخ كه جوانان نامدار
خوش داشتند صحبت پيران منزوی
اكرام كن به مردم افتاده ضعيف
شكرانهٔ خيال خوش و بازوی قوی
منما غضب بر اهل ادب تا نه نو شود
فردوسی و ملامت محمود غزنوی
شاها به قول هركس و ناكس، بر اهل فضل
زنهار بدمكن كه پشيمان همی شوی
شاها وجود مرد هنرپيشه كيمياست
توكيميا گذاری و دنبال زر دوی
پند بهار گوهر درج سعادتست
از گوهرت سزد كه بدين گفته بگروی/ ملک الشعرای بهار. قصاید.🌺

صنعت موازنه یا مماثله در شاهنامه فردوسی: بهترین مثال آن در بخش ۱۰ منوچهر، در نامۀ زال آمده است در توصیف سام، که نظامی عروضی سمرقندی درباره آن مینویسد: من در عجم سخنی بدین فصاحت نمی‌بینم و در بسیاری از سخن عرب هم.
چمانندهٔ دیزه هنگام گَرد
چرانندهٔ کرکس اندر نبرد
فزایندهٔ باد آوردگاه
فشانندهٔ خون ز ابر سیاه
گرایندهٔ تاج و زرین کمر
نشانندهٔ زال بر تخت زر
مبالغه: اغراق جوهر شعر است، چه به گفتۀ نظامی:
در شعر مپيچ و در فن او
چون اكذبِ اوست احسن او
زين فن مطلب بلند نامی
كان ختم شده ست بر نظامی
اگر در این گفته نظامی کوچکترین تردیدی باشد، برای حماسه هیچ تردیدی نیست. در شاهنامه به نمونه‌های جالب توجهی از این صنعت برمیخوریم؛ مثلاً:
یکی لشکرست این چو مور و ملخ
گرفته بیابان همه ریگ و شَخ
یا:
خروشی خروشیدم از پشت زین
که چون آسیا شد بریشان زمین
همچنین:
چنان آمدم شهریارا گمان
کزو کوه زنهار خواهد بجان
و:
ز نالیدن بوق و بانگ سپاه
تو گفتی که خورشید گم کرد راه
در شاهنامه توصیفی از نبرد نمی‌توان یافت که در آن مثال‌هایی برای مبالغه نباشد، و این خلاقیت و نبوغ فردوسی را میرساند، روحش شاد.
امّا نمونه تشبیه: هنگام زادن فریدون، در بیان شدت نیاز مردم بدو که از ستم ضحاک به جان آمده و تشنه داد بودند، او را به باران مانند کرده است:
جهان را چو باران به بایستگی
روان را چو دانش به شایستگی
تشبیه چشمان خسته و مضطرب به حالت بچه آهوی هراسان و تشبیه مردمک چشم در سیاهی به نیم‌شب:
دو نرگس چونر آهو اندر هراس
دو دیده چو از شب گذشته سه پاس
دویده، چو از شب گذشته سه پاس🌺

زنگ تفریح: دزدی از نردبان افتاد و مُرد، الفاتحه. شب به خواب فرزندش اومد. ازش پرسید: بابا...؟ جات خوبه؟ راحتی؟ گفت: فقط بهت بگم آخوندها هر چی میگن دروغ محضه. خبری از برزخ و ایستگاه‌های آن نبود، از نردبان که افتادم، جایی معطل نشدم، یه راست منو اُوردن ته ته جهنم.

شیرین‌ترین داستانهای شاهنامه فردوسی بصورت کوتاه و خلاصه: روزی رستم برای شکار به نزدیکی های مرز توران رفت و پس از شکار به خواب رفت. رخش اسب رستم که در باغ در حال چریدن بود توسط چند سوار ترک به سختی گرفتار میشود. رستم پس از بیدارشدن رخش را نمی‌بیند و برای یافتن رخش از طریق رد پای او به شهر سمنگان میرسد. در شهر سمنگان بزرگان و ناموران شهر به استقبال رستم می آیند و شاه سمنگان از او دعوت میکند شبی را در قصر او بگذراند تا صبح رخش را برای او پیدا کند. رستم به بارگاه شاه سمنگان میرود و در آنجا با تهمینه روبرو میشود.
از او رستم شیردل خیره ماند
برو بر جهان آفرین را بخواند
بپرسید زو گفت نام تو چیست؟
چه جویی شب تیره کام تو چیست؟
چنین داد پاسخ که تهمینه ام
تو گویی که از غم به دو نیمه ام
یکی دخت شاه سمنگان منم
ز پشت هژبر و پلنگان منم
به گیتی ز خوبان مرا جفت نیست
چو من زیر چرخ کبود اندکی ست
کس از پرده بیرون ندیدی مرا
نه هرگز کس آوا شنیدی مرا
رستم عاشق تهمینه میشود و او را از شاه سمنگان خواستگاری میکند. رستم فردای آن روز به تهمینه مهره ای را به عنوان یادگاری میدهد و میگوید اگر فرزندمان دختر بود این مهره را به گیسوی او ببند و اگر پسر بود مهره را به بازوی او ببند.
به بازوی رستم یکی مُهره بود
که آن مهره اندر جهان شُهره بود
بدو داد و گفتش که این را بدار
اگر دختر آرد ترا روزگار
بگیر و بگیسوی او بر بدوز
به نیک اختر و فال گیتی فروز
ور ایدونک آید ز اختر پسر
ببندش ببازو نشان پدر
سپس روانه ایران میشود و ازدواج با تهمینه را به کسی نمیگوید. فرزند تهمینه به دنیا می آید که او نام سهراب را برایش انتخاب میکند.
تو گفتی گو پیلتن رستم ست
وگر سام شیرست و گر نیرم ست
چو خندان شد و چهره شاداب کرد
ورا نام تهمینه سهراب کرد
چو یک ماه شد همچو یک سال بود
برش چون بر رستم زال بود
سهراب بسیار شبیه پدر بوده و مانند او در جوانی قوی و تنومند میشود. از مادرش درباره پدر پرسش میکند و تهمینه حقیقت را به او میگوید و مهره نشان پدر را بر بازوی او می‌بندد و به او هشدار میدهد که افراسیاب دشمن پدرت نباید از این راز با خبر شود. سهراب پس از شنیدن حرف های تهمینه و پهلوانی پدرش تصمیم میگیرد که به ایران حمله کند و پدرش را بجای کاووس شاه برتخت بنشاند و پس از آن به توران برود و افراسیاب را از بین ببرد. افراسیاب ،سهراب را فریب میدهد و برای کمک به او لشکری میفرستد تا به ایران حمله کند و به سرداران لشکر میگوید: نگذارند سهراب، رستم را بشناسد. سهراب به ایران حمله میکند و کاووس شاه، از رستم برای شکست سهراب کمک میخواهد، رستم و سهراب با هم روبرو میشوند. سهراب از ظاهر او حدس میزند که شاید او رستم باشد ولی رستم نام خود را از او پنهان میکند. ابتدا سهراب بر رستم پیروز میشود و میخواهد او را از بین ببرد اما رستم او را فریب میدهد و میگوید ما رسم داریم در جنگ دوم اگر پیروز شدیم حریف را از بین ببریم. در نبرد بعدی رستم پیروز میشود و او را از پای در می آورد، در این هنگام مهره نشان خود را بر بازوی او می بیند.
چو بگشاد خفتان و آن مهره دید
همه جامه بر خویشتن بردرید
او برای زنده ماندن سهراب از کاووس‌شاه نوش‌دارو میخواهد زیرا سهراب با خوردن نوشدارویی که نزد کاووس شاه است میتواند زنده بماند. وقتی کاووس راضی میشود که نوشدارو را به سهراب بدهد، سهراب از دنیا میرود و اینگونه پسر به دست پدر کشته میشود.🌺

محتشم کاشانی از معروف ترین شعرای دوره صفوی در دربار شاه طهماسب بود. گر چه این شاعر در جوانی اشعار ذوقی و عشقی می‌سرود و غزل سرائی میکرد ولیکن در اواخر عمر اشعاری در تذکر مصائب اهل بیت سرود و در این سبک شهرت یافت و اشعارش معروف گشت بطوری که میتوان او را معروف ترین شاعر مرثیه گوی ایران دانست. اگر چه شعرای
معدودی قبل از او و پس از او در این سبک سخن سرائی کرده اند. ترجیع بند دوازده بیتی او در مرثیه شهیدان کربلا مشهور است. وفات او به سال ۹۹۶ اتفاق افتاد.
باز این چه شورش است که در خلق عالم است
باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین
بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
این صبح تیره باز دمید از کجا کزو
کار جهان و خلق جهان جمله در هم است
گویا طلوع میکند از مغرب آفتاب
کاشوب در تمامی ذرات عالم است
گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست
اين رستخیز عام که نامش محرم است🪶

رستگاری دو عالم در كم آزاری بود
از بد انديشان بترس و با كم آزاران نشين
مر ترا گفتند دست از مردمان كوتاه كن
تو چرا چون ابلهان كوتاه كردی آستين؟
نامهٔ كوته نكو باشد به هنگام حساب
جامهٔ كوته چه خواهی كرد ای كوتاه بين؟ / سنائی غزنوی