مفهوم کلّی بیت چیست؟

چین و روس در کلام خمسه نظامی گنجوی: چقدر جالب و نکته سنجانه است که بهرام گور در هفت گنبد به مجالست و عشرت مشغول است که چینی‌ها باز هم عهدشکنی میکنند و طمع به خاک و ثروت ایران می‌بندند:
گفت باز از نگارخانه چین
جوش لشگر گرفت روی زمین
ماند پیمان شاه را فغفور
شد دگر ره ز نیک عهدی دور
چینیان را وفا نباشد و عهد
زهرناک اندرون و بیرون شهد
در چنین شرایطی اگر قرار باشد شاه همچنان چشم بر واقعیت ها ببندد و روشش را تغییر ندهد، امیدی به دفع شر آنها نیست:
گر شه این شغل را بدارد پاس
چینیان خون ما خورند به طاس 
قدرت دفاعی یک کشور، تابعی از وضعیت اقتصادی است و شاه خبر ندارد که اوضاع اقتصادی وخیم و ذخایر مالی کشور بر باد رفته است:
جز به گنج و سپه ندید پناه
کآلت نصرت است گنج و سپاه
چون سپه باز جست پنج ندید
چون به گنجینه رفت گنج ندید
انچه این مساله را تشدید کرده است، مدیریت اجرایی غلط است. مجری امورات کشور بر عهده فرد نالایقی است به نام (راست روشن) همین نام به خوبی نشان میدهد که در چنین زمانه ای چگونه واژه ها و نام‌ها هم به تعبیر (هاینریش بل) به ابتذال کشانیده میشوند و (برعکس نهند نام زنگی، کافور):
شه شنیدم که داشت دستوری
ناخدا ترسی از خدا دوری
نام خود کرده زان جریده که خواست
راست روشن ولی نه روشن و راست!
روشن و راستیش بس باریک
راستی کوژ و روشنی تاریک
داده شه را به نام نیک غرور
و او ز تعلیق نیکنامی دور
تا وزارت به حکم نرسی بود
در وزارت خدای ترسی بود
راست روشن چو زو وزارت برد
راستی‌ها و روشنی‌ها مرد!
شه چو مشغول شد به نوش و به ناز
او به بیداد کرد دست دراز

ویژگی چنین وزیری که بهره مند از غفلت شاه است، فرصت سوزی، نشناختن منافع و مصالح، فتنه انگیزی، قدرت طلبی و مال اندوزی و از همه مهمتر دادن آمار و گزارش غلط است:
فتنه می‌ساخت مصلحت می‌سوخت
ملک می‌جست و مال می‌اندوخت
نایب شاه را به زر و به زیب
داد بر کیمیای فتنه فریب
در نگاه چنین حکمرانی، مردم رعیت هایی هستند که رفاه و آسایش، آنان را جسور و مطالبه‌گر میکند:
گفت خلق آرزو طلب شده‌اند
شوخ و گستاخ و بی‌ادب شده‌اند!
در این نگاه مدیریتی مستبدانه، رفاه، مردم را عصیانگر میکند و ریشه همه کاستی‌ها در رفتار مردم است و راه دفع آنان فریبکاری و اتکا به زور و محدودیت و تیغ خون ریز است:
نعمت ما ز راه سیریشان
داده در کار ما دلیریشان
گر نمالیمشان به رأی و به هوش
ملک را چشم بد بمالد گوش
مردمانی بدند و بد گهرند
یوسفانی ز گرگ و سگ بترند
گرگ را گرگ بند باید کرد
رقص روباه چند باید کرد!
برای مقابله با این مردم، تنها چیزی که باید خودی و آشنا تلقی شود، همانا: تیغ و قدرت سرکوب و بگیر و ببند است و این تیغ را نیز باید با تبلیغات و سفسطه نخبه نمایان، توجیه کرد زیرا عدم استفاده از آن رعیت را گستاخ میکند و باید که منتفعان قدرت، ائتلافی از تیغ و قلم ایجاد کنند:
دیو باشد رعیت گستاخ
چون گذاری، نهند پای فراخ
جهد آن کن که از سیاست خویش
نشکنی رونق ریاست خویش
نفریبی به آشنائی کس
کسِ خود تیغ خودشناسی و بس
شه به امید ماست باده پرست
من قلم دارم و تو تیغ به دست
از تو قهر آید و ز من تدبیر
هر که گویم گرفتنی است بگیر!
در چنین شیوه حکمرانی، نباید به انسانهای بلند قامت و محبوب و صاحب شخصیت و اندیشه، مجال عرض اندام داد و برای هر طبقه شیوه متناسب سرکوب باید مدنظر قرار گیرد. با چنین شیوه حکمرانی، نادیده گرفتن کرامت انسانها و پیش کشیدن سیاست مشت آهنین(گرفت و گیر)، به یک چیز منجر میشود: بی چیزی و فقر مردم، از دست دادن اموال، خشکسالی و مهاجرت مردم:
محتشم را به مال مالش کن
بی‌درم را به خون سگالش کن
نیک و بد هر دو هست بر تو حلال
از بدان جان ستان ز نیکان مال!
خوار کن خلق را به جاه و به چیز
تا بمانی به چشم خلق عزیز
چون رعیت زبون و خوار بود
ملک پیوسته برقرار بود
در ده و شهر جز نفیر نبود
سخنی جز گرفت و گیر نبود
وقتی با دقت کتاب شاهنامه فردوسی و خمسه نظامی را ورق میزنیم در می‌یابیم که فردوسی در ۱۰ قرن قبل و نظامی در ۸ قرن پیش، با ظرافت و دقت امور کشور و ملت را زیر ذره‌بین داشته اند.. ادامه دارد، و در این شیوه حکمرانی، خسران تنها به مردم محدود نمیشود و لاجرم قدرت نیز در کلیت خود رو به افول میرود، چون پشتوانه حکومت ملت هستند، و در این میان آشفته همچنان اوضاع بر مدار دروغ می‌چرخد:
چون ولایت خراب شد حالی
دخل شاه از خزانه شد خالی
شاه را چون به ساز کردن جنگ
گنج و لشگر نبود شد دلتنگ!
هرکسی عذری از دروغ انگیخت
کاین تهی دست گشت و آن بگریخت
بر زمین هیچ دخل و دانه نماند
لاجرم گنج در خزانه نماند
شد ز بی مکسبی و بی مالی
ملک شه از مؤدیان خالی
شه چو شفقت برد فراز آیند
بر عملهای خویش باز آیند.
در نهایت به دو بیت از حکیم نظامی ختم کنم که:
همه عالم تن است و ایران دل
نیست گوینده زین قیاس خجل
چون که ایران دل زمین باشد
دل ز تن به بود، یقین باشد
روحش شاد چون این ابیات واقعاً تحسین برانگیز و قابل تأمل هست. نظامی چند سال آخر زندگیش را صرف سرودن اسکندرنامه که از لحاظ حجم بزرگ‌ترین اثر اوست، کرد. این اثر که به دو بخش شرفنامه و اقبالنامه تقسیم شده، بیشتر از دیگر آثارش، مورد رضایت خود اوست. شاید از این روست که نظامی این اثر را در دوران ناتوانی و پیری و ضعف جسمانی خود سروده و رنج بیشتری در تصنیف آن کشیده است. خود نظامی به این مطلب اعتراف میکند و بیشتر پژوهشگران نیز بر آن تأکید دارند ولی این تنها یک جهت مسأله است. به نظرم دلیل اساسی خرسندی نظامی از این اثر، نخست این است که او اسکندرنامه را فقط به خواست خود و بی‌ آن که سفارشی از کسی دریافت کند، سروده است. دوم آن که در تصنیف آن از دانش و معلومیات و مشاهدات و تجربیاتی که در درازنای زندگی هفتاد ساله‌ی خود اندوخته بود و نیز از دریای فرهنگ ترکی آذربایجان آزادانه بهره جسته است.

اگر فریاد بزنی به صدایت گوش میدهند
و اگر آرام بگویی به حرفت گوش میدهند
قدرت کلماتت را بالا ببر نه صدایت را
این باران است که باعث رشد گل ها می شود
نه غرش رعد و برق

دل نماندست كه گوی خم چوگان تو نيست 
خصم را پای گريز از سر ميدان تو نيست 
تا سر زلف پريشان تو در جمع آمد 
هيچ مجموع ندانم كه پريشان تو نيست 
در تو حيرانم و اوصاف معانی كه تو راست 
و اندر آن كس كه بصر دارد و حيران تو نيست 
سعدی

فرزانه در این بیت که آگاه بالغ و خود راهنماست چون عشق بساط خود را گستردجان فرزانه با چنان لذتی آشنا شد که دیگر توجهی به عقل ننمود دزد دانا در این بیت شعر به شکلی در عشق مستتر است و چراغ خانه در اینجا عقل است که به خاموشی و قهقرا می رود و چراغ عقل خاموش می شود