تشخیص اجزای تشبیه

معنای بیت (جهت بررسی بهتر آرایه)=جگرم همچون نافه آهو غرق خون شد؛ جزای آنکه از روی اشتباه و خطا زلف تو را با مُشک چین قیاس کردیم، کمتر از این نبود.

مشبه= جگر

مشبه به= نافه

ادات تشبیه= چون

وجه شبه = خون‌آلودگی. توضیحات بیشتر درباره وجه شبه: نافه کیسه ایست  در زیر شکم آهوی ختن که ماده‌ای عطرآگین و غلیظ در آن جمع میشود و به بیرون می‌تراود.  به علت محبوبیت عطر و بوی این ماده، شکارچیان این آهو را شکار میکردند و مشک(ماده خوشبو) را از نافه خارج می‌نمودند. هنگامی که نافه از مشک تخلیه میشد، خون در آن پر میشد و به گونه‌ای غرق در خون میشد. "جگرم همچو نافه" درواقع بیان میدارد که دل و وجدان او همچون نافه خون‌الود و آسیب‌دیده شده است.  به عبارتی، حافظ از شرم جگرخون شده و این رنج را بر خود روا میدارد و جزای خطای خود می‌شمارد.

پاینده و استوار باشید.

در این بیت، یک تشبیه وجود دارد که باید اجزای آن را مشخص کنیم:

مصراع اول: جگر چون نافه‌ام خون گشت و کم زینم نمی‌باید

تشخیص اجزای تشبیه:

1. مشبه (چیزی که شبیه شده): «جگرِ خونیِ شاعر» (با توجه به قرینه «جگر... خون گشت»)
2. مشبه‌به (چیزی که به آن شبیه شده): «نافه» (نافهٔ آهو - همان مشکدان که پر از خون تازه می‌شود و سپس تبدیل به مشک می‌گردد)
3. ادات تشبیه (حرف شبیه‌کردن): «چون» (مانند)
4. وجه شبه (ویژگی مشترک): «خون‌گشتن» (یعنی جگر شاعر از شدت غم و عشق خون شد؛ همان طور که نافهٔ آهو در فصل شکار پر از خون می‌شود و بعد به مشکِ خوشبو تبدیل می‌گردد)

نکته قابل توجه:

تشبیه در این بیت فشرده و هنری است. شاعر نمی‌گوید «جگر من مثل نافه خون شد»، بلکه با ذکر «نافه» بلافاصله می‌گوید «خون گشت». این نوع تشبیه را تشبیه مرکب فشرده نیز می‌نامند. همچنین «خون گشتن» به جای «پر خونی» وجه شبهی ظریف است: در نافهٔ آهو، خون به عطر تبدیل می‌شود، در جگر عاشق نیز خونِ دل به عشق و شوریدگی بدل می‌گردد.

بیت به نثر ساده:

«جگر من (در فراق تو) مانند نافهٔ آهو پر از خون شد و از این مقدار (رنج و خون‌دلی) کمتر از آنچه هست برایم کافی نیست (یعنی همین حد رنج را هم کم می‌دانم)؛ این سزای آن است که با زلف تو، سخن از چین (طنازِ) خطا گفتیم.»

جگر مشبه

نافه  مشبه  به

چون  ادات  تشبیه

جگر مشبه،چون ادات تشبیه،نافه مشبه به،خون شدن وجه شبه