این شعر از کیست؟

شاهنامه، نامه هزاره های فرهنگ و هنر ایرانی است. ایرانیان، فارسی را به همت بزرگان و اندیشمندانش حفظ کرده و گسترش داده اند، و اگر فردوسی شاهنامه را نمی سرود، امروزه ممکن بود زبان فارسی از بین میرفت و دیگر کسی با این زبان سخن نمیگفت. فردوسی را باید قهرمان ملی ایران خواند، چرا که جانی تازه به کالبد زبان فارسی دمید، و زبان فارسی را به مرحله تثبیت رسانید و با سرودن شاهنامه توانست زبان فارسی را از نفوذ واژه های بیگانه حفظ کند و ساختار و هنجارهای نحوی زبان فارسی را از گزند بی هنجاری ها نگاه دارد. شاهنامه فردوسی از گنجینه های زبان پارسی و بزرگترین و نخستین کتابی است که اصطلاحات و کلمه های فارسی زیادی در دل خود جای داده و پاسدار کلمات درست، سره و زیبای زبان فارسی شده است و آنها را با صحت و امانت به نسل های بعدی سپرده است. ویژگی مهم فردوسی در این است که با آنکه از سرایش شاهنامه اش هزار سال میگذرد، اما در خواندن شاهنامه کمتر به فرهنگ لغت نیاز داریم؛ چون فردوسی داستانش را به زبان معیار و طبیعی زمان خود سروده است و در عین دقت و ظرافت واژگانی، بهترین کلمات را انتخاب کرده و تکلف و تصنعی در زبان به کار نبرده است، اگر کتابهای معاصر فردوسی را مرور کنیم، ارزش و شاهکار شاهنامه را بهتر لمس میکنیم. علاوه بر اخلاق مداری، حکمت و آموزندگی، یکی از دلایل مقبولیت عامه زبان شاهنامه فردوسی از کلمه های دور از ذهن و معمول بوده است، و همین باعث شده که این متن در زندگی و فرهنگ مردم حضور چشمگیری داشته باشد و این دوست داشتن، خواندن و شنیدن شاهنامه سبب شده، لغات، ترکیبات و تعبیرات آن به نوعی در بین مردم متداول شود و بر سر زبان ها بیفتد. در روزگاری که در ایران ، زبان عربی بصورت غالب نفوذ یافت، فردوسی کسی بود که با سرودن شاهنامه، مایه و پایه زبان فارسی را غنی و محکم کرد، تا جایی برای فراموشی این زبان در تاریخ نماند، بر همین اساس شاهنامه فردوسی، از پایه ها و بنیادهای اتحاد قومی ایرانیان نیز به شمار میرود.

شعار سازمانهای فراماسونری، و از آن جمله فراموشخانه فراماسونری میرزا ملکم خان از همان آغاز، سه چیز بوده است (آزادی، برابری، برادری). معنای آزادی در عرف فرهنگ غربی روشن شد: آزادی یعنی اباحی گری، لاابالی گری و بی بند و باری، در برابر تقید به حدود و احکام شرع مقدس، یعنی همان نفی عنصر تقوی که از ارکان مشترک تعلیمات شرایع و ادیان الهی است (در اینجا شما را ارجاع می‌دهم به نامه ای که مرحوم ملاعلی کنی، زعیم منتفذ دینی کشورمان دراوایل سلطنت ناصرالدین شاه، به شاه مذکور مینویسد و ضمن آن، ماهیت انحرافی شعارهای فراموشخانه ملکم را توضیح میدهد و در آنجا میگوید (کلمه قبیحه آزادی) نفی آن چیزی است که انبیاء عظام و اولیاء کرام تحت عنوان تقوی به تبلیغ و اجرای آن مأمور بودند. کتاب (عصر بیخبری) تألیف ابراهیم تیموری ضمناً حاج شیخ فضل الله نیز تعبیر به (کلمه شوم آزادی) میکند/ رجوع کنید به کتاب پیرامون انقلاب اسلامی، مجموعه یادداشتها، سخنرانیها، و مصاحبه‌های استاد شهید مرتضی مطهری، همین مطلب را در کتاب دیگر (کتاب اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب) اینچنین بیان میدارد که: برخلاف تصور بسیاری از فلاسفه غرب، آن چیزی که مبنا و اساس حق آزادی و لزوم رعایت و احترام آن میگردد، میل و هوی و اراده فرد نیست، بلکه استعدادی است که آفرینش برای سیر مدارج ترقی و تکمیل به وی داده است. اراده بشر تا آنجا محترم است که با استعدادهای عالی و مقدس که در نهاد بشر است هماهنگ باشد و او را در مسیر ترقی و تعالی بکشاند، اما آنچه که بشر را بسوی فنا و نیستی سوق میدهد و استعدادهای نهائی را به هدر میدهد احترامی نمیتواند داشته باشد.. و اقبال لاهوری نیز نظر به همین گونه آزادی خواهی و جمهوری طلبی‌های نوع غربی و شرقی داشته است آنجا که گفته است:
متاع معنی بیگانه از دون فطرتان جویی؟
زموران، شوخی طبع سلیمانی نمی آید
گریز از طرز جمهوری، غلام پخته کاری شو
که از مغز دو صد خر، کار انسانی نمی آید!
و نیز میگوید:
وای بر دستور جمهور فرنگ
مرده تر شد مرده از صور فرنگ
حلقه بازان چون سپهر گرد گرد
از امم بر تخته ی خود چیده مزد شاطران
این گنج و ره آن رنج بر
هر زمان اندر کمین یک دگر
فاش یابد گفت سر دلبران
ما متاع و این همه سوداگران
دیده‌ها بی نم ز حب سیم و زر
مادران را بار دوش آمد پسر
وای بر قومی که از بیم ثمر
می بردنم را از اندام شجر
تا نیارد زخمه از تارش سرود
می کشد نازاده را اندر وجود
گرچه دارد شیوه‌های رنگ رنگ
من بجز عبرت نگیرم از فرنگ
ای به تقلیدش اسیر، آزاد شو
دامن قرآن بگیر، آزاد شو/ اقبال لاهوری.🙏🌹

زنگ تفریح: یک نفر به آقای بهجت گفت: میخواهم آدم بشوم، ولی نمیشود. آقا فرمودند: چه کسی نمیگذارد؟ گفت: شیطان. ناگهان رو کرد به ایشان و گفتند: کو؟ کجاست؟ گفت: کی؟ ایشان گفتند: شیطان کو؟! تا دستش را بشکنم، کوش؟ و ادامه داد: شیطان کاری ازش میاد؟ خودت نمیخواهی، و بعد ایشان را به خودسازی با قدرت اختیار و اراده دعوت کردند/ قدرت اراده ما خیلی بیش از آن است که تصور کنیم. قرآن می‌فرماید روز قیامت شیطان میگوید من مجبور نکردم؛ دعوت کردم و شما پیروی کردید. شهيد مطهری درباره قدرت اراده بشر میگوید: مرحوم حجت چهل سال سیگار میکشید. اصلاً سیگار با سیگار روشن میکرد. دکترها به او گفتند: برایت ضرر دارد، وی به شوخی گفت اصلا من ريه را برای سيگار ميخواهم ولی وقتی دانست كه از نظر علمی ضرر دارد، گفت نميكشم و به کلی آن را كنار گذاشت.

زنگ تفریح: گربه ای جنگلی به منزل مردی که به احکام فقهی آشنای اجمالی داشت، راه پيدا كرد و هر روز چيزی از منزلش ميدزديد. گربه خانگی گفت: مراقب رفتارت باش؛ بالاخره سرت را بر باد ميدهی. گربه گفت: مثلاً چه ميكند؟ گفت: احتمالاً گوشتت را حلال ميكند و ذبحت ميكند و به سيخت ميكشد. گربه جنگلی گفت: من از فقه بی خبر هم نيستم؛ چنين چيزی ممكن نيست. گربه خانگی گفت: از ما گفتن بود، تو خواه پند گير خواه ملال. مرد هم چند باری تذكر داد و بار آخر برای او خط و نشان کشید که اگر یک بار دیگر مزاحم شوی، حلالت میکنم و بجای گوشت‌هایی که از من دزدیدی، میخورمت. گربه جدی نگرفت. مرد برای او دامی پهن کرد و شکارش کرد و در کیسه ای انداختش و به بیابان زد. رفت و رفت تا جای که رمق برایش نماند و خطر مرگش از شدت گرسنگی وجود داشت. مرد گفت: خب الان حالت اضطرار است و خوردن گربه از نظر شرعی برای من جایز است. گربه را ذبح کرد و خورد/ خب از شوخی گذشته، اگرچه گربه در راه شكمش كشته شد، ولی براساس يك قاعده كلامی و فلسفی اين مرد اشتباه كرده است و گربه فكر نميكرد آن مرد برداشتش اينقدر سطحی باشد. اين قاعده ميگويد اینکه فردی خود را با اختیارِ خودش مضطر کند، باز هم گويی اختيار دارد و اين مانند اضطرار واقعی نيست: الاضطرارُ بالاختیارِ لایُينافی الاختیارَ. مثل اين كه كسی كه مسائل محرم نامحرم را رعايت نكرده و عاشق شده و مجنون. اگر چه در حالت جنون عشق كه حالش دست خودش نيست، كارش گناه نيست، ولی خودش هم چوب كارش را ميخورد و بخاطر مقدمات كارش (رعايت نكردن مسائل شرعی) نزد خدا مؤاخذه ميشود.🌺

ای مسلمانان فغان زان نرگس جادو فريب
كو به يك ره برد از من صبر و آرام و شكيب
روميانه روی دارد زنگيانه زلف و خال
چون كمال چاچيان ابروی دارد پرعتيب
از عجايبهای عالم سی و دو چيز عجيب
جمع می‌بينم عيان در روی او من بی حجيب
ماه و پروين تير و زهره شمس و قوس و كاج و عاج
مورد و نرگس لعل و گل، سبزی و می وصل و فريب
بان و خطمی شمع و صندل شير و قير و نور و نار
شهد و شكر مشك و عنبر دُرّ و لؤلؤ نار و سيب
معجزات پنج پيغمبر به رويش در پديد
احمد و داود و عيسی خضر و داماد شعيب
ای صنم گر من بميرم ناچشيده زان لبان
دادگر از تو بخواهد داد من روز حسيب
سعديا از روی تحقيق اين سخن نشنيده‌ای
هر نشيبی را فراز و هر فرازی را نشيب/ دیوان سعدی شیرازی.

زنگ تفریح: خانمی به بيماری وسواس مبتلا بود. روزی در مسجد قبل از نماز جماعت، ده بار تكبيره الاحرام را ميگفت و نماز را می‌شكست و ميگفت: نشد! بار يازدهم كه تكبيره الاحرام را گفت، به دلش نشست و نماز را ادامه داد. خانمی كه کنارش بود به شوخی گفت: نشد! زن وسواسی نمازش را شكست و با خشم گفت: خدا لعنتت كنه، اين بار شده بود/ برای پيشگيری از وسواس، از كتاب وسواس و راه‌های عملی درمان آن را به شما پیشنهاد میکنم.🪻🌹

تلنگر: دوستی داشتم که چند سال پیش که آن سیل مخرب معروف در قوچان آمده بود، او در پادگان قوچان، سرباز، و از جمله کسانی بود که زحمت زیادی در جهت نجات و دستگیری از سیل زده‌ها کشیده بود. نقل میکرد که تقریباً مساحتی حدود ده فرسنگ در ده فرسنگ، همه جا را سیل فرا گرفته بود. تصورش را بکنید! خوب، طبیعی است که در مواجهه با چنین سیلاب عظیمی، نمیشود هیچگونه سدی را که قادر باشد چنین سیلابی را مهار کند، ساخت. دوستم میگفت: سیل با موجهای بلند و مهیب می‌آمد و با یک ضربه، ساختمانهای عظیم را از بیخ و بن میکند و همچون خسی بر روی آب می‌انداخت و میرفت) لابد، فکر میکنید که راه حل چیست؟ روستائیان در این اوقات، یک سنت قدیمی دارند، و آن اینکه: بجای اینکه روبروی چنین سیلابی بایستند و بیخودی زور بزنند و یا سد بسازند، میکوشند تا جهت جریان سیل را از پشت دهکده (بسوی کویر) منحرف کنند. واضح است که ما، در جهت انحرافی دادن به این سیل مخرب، خیلی موفقتر خواهیم بود تا اینکه رو در رویش ایستاده و مثلاً مقاومت کنیم. لذا روستائیان، با زمینه سازیهائی که میکنند، سیل را از پشت دهکده بطرف مثلاً کویر رد میکنند تا به کویر بریزد و خود بخود پس از چندی هرز رود. برخورد استعمار هم، همیشه برای سرکوبی نهضتهای اصیل، به همین صورت بوده است: مسخ و تحریف جهت جریان نهضت. و این مسخ و تحریف هم، یک وقت جنبه سیاسی داشته و بصورت استخدام مهره‌ها و عناصر انقلابی و خریدن آنها و ساخت و پاخت‌های مخفیانه با آنها انجام میشود.

با چه معیاری به سراغ دیوان‌های گذشتگان برویم که نظامی جزو صدرنشینان فهرست شعرای برترش نباشد؟ نظامی در کنار خاقانی، دو شاعر مهم مناطق شمالی ایران هستند و آنقدر حق بر گردن ادبیات فارسی دارند که برخی را وسوسه کرده است، برای این دو، و البته برخی شاعران متوسّط دیگر، سبکی به نام سبک آذربایجانی قائل باشند؛ حال آنکه اساس سبک‌شناسی معهود، بر تکرار عناصر است، نه منطقۀ زندگی. وجه مشترک این دو شاعر، توجّه بی حدّ و حصر به مقولۀ زبان است که هر دو را به شاعرانی زبان‌آور تبدیل کرده است. در این میان، کار نظامی، بسیار ویژه است. اگر خاقانی در قصاید خویش (به خلاف غزل‌ها که در آن‌ها شاعر بسیار لطیفی است)، استوار می‌سراید و شعر او سرشار از آرایش‌های کلامی است، چندان دور از ذهن نیست، چرا که قصیده جای این کار است و مخاطب با این پیش‌فرض سراغ قصیده میرود که با شعری سرشار از مطالب علوم مختلف و اصطلاحات ویژه مواجه است. نظامی در مثنوی دست به این زبان‌آوری شگرف زده است و از این جهت، خود را به شاعری ویژه بدل کرده است. عموماً در مقابله با مثنوی، انتظار این است که مخاطب با ابیاتی رقیق روبه‌رو باشد و مخاطب بیشتر درگیر داستان و موضوع شود، تا زبان و بیت. امّا مثنوی‌های نظامی، به لحاظ زبانی، از غلظت بسیار بالایی برخوردار است و پیدا کردن بیتی که صرفاً در خدمت داستان باشد و خود آراسته نباشد، دشواری است.
نظامی در خلال پنج اثر خود موسوم به خمسه، شش تحمیدیه دارد (اسکندرنامه که مشتمل بر دو بخش است، دو تحمیدیه دارد). تقریباً تمامی این تحمیدیه‌ها –به جز یک مورد- جزو تحمیدیه‌های پرکاربرد فارسی هستند، به حدّی که بسیاری از اهالی رسانه و آغازگران مجالس گوناگون، از این آغازهای زیبای نظامی برای شروع کار خویش استفاده کرده‌اند و خواهند کرد. توجّه به صفات خداوند اعم از سلبی و ثبوتی، تعیین موقعیت بنده و خداوند، دعا و نیایش، سرفصل مطالبی است که تحمیدیه‌های نظامی بر آن استوار است. حکیم نظامی به این نکته توجّه داشته است که آغاز بیشینۀ مثنوی‌های او با کلّیت اثر در ارتباط باشد و به نوعی، ویترینی باشد که مخاطب با تماشای آن، تا حدّی بتواند بفهمد که با چگونه اثری روبه‌روست. مثنوی مخزن‌الاسرار، اثر حکمی نظامی است و مشتمل بر مطالبی ارزشمند در زمینۀ خودشناسی، الگوشناسی و خداشناسی. در این اثر بیشترین جلوۀ نظامی، جلوۀ حکیم بودن اوست و دیگر عناصر شاعری او همچون داستان‌پردازی، ذیل این حکمت قرار میگیرند، تا جایی که برخی مخزن‌الاسرار را سخت‌ترین اثر نظامی به لحاظ توجّه به فهم مخاطب دانسته‌اند. امّا آغاز این کتاب:
بسم الله الرّحمن الرّحیم
هست کلید در گنج حکیم
فاتحۀ فکرت و ختم سخن
نام خدای است، بر او ختم کن
پیش‌وجود همه آیندگان
بیش‌بقای همه پایندگان
سابقه‌سالار جهان قدم
مرسله‌پیوند گلوی قلم
توجّه به کلیدواژۀ حکمت در همان بیت نخست، پرسکته بودن مصراع نخست و نوع ترکیب‌سازی‌ها در تمامی بیت‌های آغازین بیانگر این مطلب هستند که با شاعری سر و کار داریم که قرار است در این اثر خود، با بیانی فخیم، به سخن بپردازد. شاید این نکته در آغاز اتّفاقی به نظر برسد امّا وقتی در دیگر مثنوی‌ها، جلوه‌هایی دیگر از نظامی را ببینیم، این فرض به اثبات خود نزدیک‌تر خواهد شد. در لیلی و مجنون که اثری است که نظامی آنرا علی‌رغم میل باطنی و به اجبار پادشاه وقت سروده است (چه اجبار پرتوفیقی!) و در آن به بازسرایی اثری که در زبان عربی موجود بوده گ، پرداخته است. لیلی و مجنون یکی از مهم‌ترین آثار غناییِ عاشقانۀ زبان فارسی است که شاعران بسیاری نیز پس از نظامی به بازسرایی آن نشسته‌اند. این اثر، داستانی است سرشار از جنبه‌های رمانتیک زیست دو قهرمان داستان. پس نظامی آغازی برگزیده است که با این فضا متناسب باشد:
ای نام تو بهترین سرآغاز
بی نام تو نامه کی کنم باز
ای یاد تو مونس روانم
جز نام تو نیست بر زبانم
ای کارگشای هر چه هستند
نام تو کلید هر چه بستند
ای هیچ خطی نگشته ز اوّل
بی‌حجّت نام تو مسجّل
کیست که نتواند عاشقانه بودن این اثر را از همین چند بیت نخست دریابد. قبول کردن اینکه ابیات را همان کسی سروده باشد که مقدّمۀ مخزن‌الاسرار را سروده است، دشوار است. ابیات آغازین لیلی و مجنون لبریز است از صفات مهر و مهربانی خدا و توجّه به عنصر (نامه) بعنوان ابزار ارتباطی عاشقان و معشوقان قدیم، این پردازش نظامی را زیباتر جلوه خواهد داد. اگر در مخزن‌الاسرار صفات مبتنی بر حکمت و قدیم بودن و... مورد توجّه است، خداوندِ لیلی و مجنون، کسی است که جز نام او بر زبان شاعر نیست و میتواند هر گره کوری را باز کند، در مثنوی هفت‌پیکر که به نام‌های هفت گنبد و بهرام‌نامه نیز شناخته میشود، اثری است که در آن بهرام بعنوان پادشاه در هفت نوبت، هفت داستان را از همسران خود که ساکن در هفت گنبد مختلف‌اند، می‌شنود. در این اثر، داستان‌پردازی نظامی در اوج خود قرار دارد و کار ویژۀ نظامی در این اثر قصّه‌گویی است. ببینید:
ای جهان دیده بود خویش از تو
هیچ بودی نبوده پیش از تو
در بدایت بدایت همه چیز
در نهایت نهایت همه چیز
ای برآرندۀ سپهر بلند
انجم‌افروز و انجمن‌پیوند
آفرینندۀ خزاین جود
مبدع و آفریدگار وجود
نظامی قرار است قصّه تعریف کند و چه شروعی برای قصّه‌ها بهتر از یکی بود، یکی نبود؟ نظامی در مخزن‌الاسرار حکمی آغاز کرده بود و در لیلی و مجنون، رمانتیک، این بار کاملاً داستانی شروع می‌کند؛ ای خدایی که وقتی تو بودی، هیچ کسی نبود و جهان را تو آفریده‌ای، ای خدایی که آغاز همۀ داستان‌ها تویی و پایانش نیز هم... نظامی را همه شاعری بزم‌سرا میدانند که در این بزم‌سرایی در مقابل رزم‌سرایی ابرشاعر حماسه‌سرای ایران یعنی فردوسی قرار می‌گیرد. هر اندازه نظامی در سرایش جزئیات عاشقانه زبردست است، فردوسی هم در کلان‌نگری مختصّ حماسه استاد است.
آغاز شرف‌نامه
خدایا جهان‌پادشایی تو راست
ز ما خدمت آید خدایی تو راست
پناه بلندی و پستی تویی
همه نیستند آنچه هستی تویی
همه آفریده‌ست بالا و پست
تویی آفرینندۀ هر چه هست
تویی برترین دانش‌آموز پاک
ز دانش قلم رانده بر لوح خاک
این اثر داستان اسکندر را بیان میکند و نظامی برای آغاز این کتاب، آغازی مبتنی بر پادشاهی و حکومت خداوند بر جهان برگزیده است. پس اگر اسکندری آمده و رفته، و اگر هر زورمندی در طیّ تاریخ جنگیده و به حکومتی رسیده و قدرتی به هم زده است، در نهایت، سقوط کرده است و از میان رفته است، و قدرت حقیقی متعلّق به خداوند است. پس طبیعی است که نظامی کلیدواژۀ پادشاهی و عناصر مرتبط با قدرت را در آغاز شرف‌نامه بگنجاند.

حکیم ابوالقاسم فردوسی روحش شاد، و روانش قرین نور و آرامش باشه که حق بزرگی در پاسداری از زبان پارسی، بر گردن ما دارد. شاهنامه فردوسی شاهکاریست فاخر، باارزش و سراسر حکمت و معرفت، و بعنوان حافظ فرهنگ ملّی ايران، که دربردارنده هویت اصیل و جلوه‌های گوناگون تمدن ايرانيست، شگفت انگیزتر اینکه حجم تأثير اصطلاحات نجومی در شاهنامه، اين كتاب را از هر نظر، از ديگر آثار شاعران سبك
خراسانی متمايز ميكند. گرچه ايرانيان از ديرباز علاقۀ ويژه ای به آسمان و رخدادهای كيهانی نشان داده اند، و اين علاقه،
پيش از اسلام با باورهای عميق دينی همراه شده بود و صحت اين مطلب را با مطالعۀ آثار دينی زردشتی نظير اوستا و همچنين علوم کهن ستاره شناسی و نجوم در اديان كهن ايرانی نظير زروانيسم و ميترائيسم گرفته، تا زمان تولد مسیح علیه‌السلام که منجمین ایرانی به بیت المقدس رفتند تا شاهد پیشگوییِ تولد شوسیانت و پیامبر جدید باشند را، به وضوح میتوان دید. در شاهنامه حکیم توس، يكی از مهمترين كاربردهايی كه اصطلاحات نجومی پيدا كرده‌اند، استفاد ه از آنها جهت بيان افكار و عقاید اجتماعی جامعۀ کهن ایران زمین است. مثلاً اعتقادات مربوط به آفرينش دنيا، که در ديباچۀ فردوسی بر شاهنامه، پس از ابيات ابتدائی در ستايش خدا و ستايش خرد، ابياتی در بيان چگونگی آفرينش عالم و آفرينش ماه و خورشيد آمده است كه اين ابيات به دو دليل قابل توجهند. یکی اینکه فردوسی در اين ابيات اعتقادات خودش را در زمينۀ آفرينش عالم شرح ميدهد و با توجه به اينكه در ميان مذاهب مختلف، اختلافاتی دربارۀ نحوۀ آفرينش عالم وجود دارد، اين ابيات ميتوانند در صورت اثبات اصالت، پرسش ما را دربارۀ مذهب فردوسی هم پاسخ دهند. دليل ديگرِ اهميت اين بخش كه بی ارتباط با قبلی نيست، بحث دگرگونيهای فراوانيست كه در اين بخش، در نسخه‌های مختلف اين كتاب رخ داده و اين امر نشان دهندۀ توجه نسخه نويسان به اين بخش از شاهنامه است. طبق ابياتی كه در شاهنامۀ جعلی چاپ مسكو در اين قسمت آمده است، فردوسی در اين ابيات ابتدا به مسئله آفرينش چيز از ناچيز ميپردازد و دربارۀ چهار گوهر سخن ميگويد:
از آغاز بايد كه دانی درست
كه يزدان ز ناچيز چيز آفريد
سرِ مايۀ گوهران اين چهار
يكی آتشی برشده تابناك
سر مايۀ گوهران از نخست
بدان تا توانايی آرد پديد
برآورده بی رنج و بی روزگار
ميان آب و باد از بر تيره خاك...
اما در نسخه اصلی با کمی تفاوت و با انسجام بهتری آمده است:
از آغاز باید که دانی درست
سر مایهٔ گوهران از نخست
که یزدان ز ناچیز چیز آفرید
بدان تا توانایی آرد پدید
سرمایهٔ گوهران این چهار
برآورده بی رنج و بی روزگار
یکی آتشی برشده تابناک
میان آب و باد از بر تیره خاک
نخستین که آتش به جنبش دمید
ز گرمیش پس خشکی آمد پدید
وزان پس ز آرام سردی نمود
ز سردی همان باز تَرّی فزود
چو این چار گوهر به جای آمدند
ز بهر سپنجی سرای آمدند
همچنين فردوسی در ادامه دربارۀ پديد آمدن افلاك و ستاره‌ها و درياها و ديگر مخلوقات به ترتیب سخن ميگويد که نکات باارزش بسیاری در آن است. ادامه دارد...