تفسیر رباعی خیام

خاکی که در زیر پای افراد ناآگاه لگدمال می‌شود در واقع همان خاک کف دست نگار و چهرۀ زیبارویی است که غافل بر آن گام می‌نهی.(خیّام) معنی: خاک= خاک زمین/ نادان= آدم بی‌خبر یا غافل/ صنم= معشوق زیبارو/ جانان= محبوب بسیار عزیز. مفهوم عمیق‌تر: خیّام به چرخۀ طبیعت و مرگ اشاره می‌کند. از دید او، انسان‌ها پس از مرگ به خاک تبدیل می‌شوند. دنیا گذراست. قدر انسان و زندگی را باید دانست. با تکبّر و غرور روی خاک راه نرو چون همین خاک روزی انسانی چون تو بوده است. در واقع خیّام نوعی فلسفۀ ناپایداری جهان و فروتنی در برابر مرگ را بیان می‌کند.

این رباعی از خیام است و معنایی عمیق در زمینهٔ ارزش‌های ظاهری و باطنی دارد:

مصرع اول: «خاکی که به زیر پای هر نادانی‌ست»
اشاره به خاکی دارد که افراد نادان و کم‌مایه آن را لگدمال می‌کنند. این خاک در نگاه اول بی‌ارزش است.

مصرع دوم: «کفِ صَنَمی و چهرهٔ جانانی‌ست»
اما همین خاک بی‌قدرت، در اصل کف پای (غبار زیر پای) یک بت زیبا و چهرهٔ معشوقی جانان‌صفت است. یعنی این خاک در جایگاهی دیگر، چهرهٔ دلربا و قدمگاه معشوق بوده.

پیام رباعی:
خیام می‌گوید آنچه امروز زیر پای نادانان خوار شده، ممکن است روزگاری جزو ارجمندترین و زیباترین اجزای وجود معشوق بوده باشد. این نگاهِ فلسفی او به گردش روزگار و بی‌اعتباری ارزش‌های ظاهری است: هیچ چیز ذاتاً پست یا ارجمند نیست؛ فقط جایگاه و نگاه انسان‌هاست که ارزش می‌آفریند و نابود می‌کند.