جن و وجود جن ،ایا قابل رویت است

باور به موجودات افسانه‌ای پنهان از دید انسان با تعاریف و مشخصه‌های مختلف، تاریخ کهنی در اکثر فرهنگ‌های جوامع انسانی دارد. باور به موجودی بنام جن نیز ریشه در فرهنگ مردم عربستان داشته و قدمت آن به قبل از ظهور اسلام برمی‌گردد و شباهت  اسمی به موجودی در فرهنگ اروپائیان بنام genius به مفهوم روح نگهبان شباهتی تصادفی دارد ولی در نتیجه تاثیر فرهنگی دوران امپراتوری روم اختلاط مفهومی در ادبیات فرهنگی و افسانه های عوام با واژه و تعریف جن صورت گرفته است.
در خصوص پرسش شما من پاسخم را در سه سطح اعتقادی-دینی، فلسفی-منطقی و علمی-تجربی تفکیک می‌کنم.

نگاه اعتقادی-دینی

در فرهنگ ما باور به جن موضوع اعتقادی و باوری در دین است و باور به ادیان و اسطوره‌های فراطبیعی آن مانند خدا، فرشتگان، جن و نظایر  آن نیز موضوع شهودی بوده و با ساختار شناختی و تکامل روانشناختی و تجربه زیستی مرتبط بوده و پذیرفته می‌شود و لزوماً با شواهد بیرونی و مادی قوی قابل اثبات نمی‌باشد. کسی که شهودی و دلی به اسلام باور دارد، نظر اسلام را در این باره که در قرآن از جن به یک موجود واقعی و غیبی و نه یک افسانه سخن رفته و از نظر اسلام پاسخ بله هست را بدون چون و چرا قبول می‌کند، یک مسلمان بصورت شهودی آن را با مشخصات قرآنی زیر می‌پذیرد:
- سوره الرحمن آیه ۱۵، «و جن را از شعله‌ای از آتش آفرید»
- سوره اعراف آیه ۲۷، «او و همدستانش شما را از جایی می‌بینند که شما آنها را نمی‌بینید.»
- از آتش بدون دود آفریده شده.
- شعور و اختیار دارد.
- مثل انسان خوب و بد دارد، بعضی مسلمان و بعضی گمراهند.
- از چشم انسان پنهان است.
پس از نظر قرآن قاعده کلی اینست که انسان در حالت عادی جن را نمی‌بیند ولی جن می‌تواند انسان را ببیند.
برخی مفسران از سوره نمل و سبا، جن و احقاف مبنی بر کارکردن و مجسمه تراشیدن و پیشنهاد آوردن تحت بلقیس برای سلیمان نبی، و شنیدن آیات قرآن و اسلام آوردن برخی اجنه نزد پیامبر اسلام، حمل بر تعامل و به تبع آن دلالت ضمنی بر ظاهر شدن اجنه بر ایشان را برداشت می‌کنند که اشاره صریح به دیده شدن نداشته ولی به تناقض با متن آیات قبلی قرآن برمی خورد. اگر پیامبران انسان بودند، بر اساس آیات قرآن جن بر آنها نیز پنهان است، اگر جن بر پیامبران آشکار می‌شد، این تناقض با انسان بودن آنها دارد. بنابر این جن یک باور دینی است و اگر کسی به خدا و قرآن ایمان دارد، وجود جن را می‌پذیرد اما نباید انتظار مدرک آزمایشگاهی و علمی برای موجود فراطبیعی در دنیای طبیعی داشته باشد.
و من نیز چون اطلاعات دینی کافی در مورد آن ندارم لذا وارد آن نمی‌شوم. فقط می‌توانم نظر شخصی خودم را عنوان کنم.

نگاه علمی و تجربی

علم اساس جهان را بر اساس یافته‌ها و تجربه بر طبق قوانین و فرضیه‌های آزمون پذیر و قابل تکرار استوار بر روابط بین آنها صرفاً ماده و انرژی می‌داند. برای علم ماهیت جن از طرف مدعیان دارای تعاریف متناقض است. اگر جن از جنس انرژی و آتش است، اطلاق عنوان فراطبیعی بر آن تناقض است و غیر قابل قبول از نظر علم. اگر موجودی فراطبیعی تعریف شود، ادعای دیده شدن یا بر جا گذاشتن اثر یا رد پا از خود در دنیای مادی از نظر علم متناقض و غیر قابل قبول است و بار اثبات آن بر دوش مدعی بوده و علم بر آن هیچ نظری ندارد. اما در طول تاریخ هزاران نفر ادعای تجربه یا دیدن جن یا موجودات مشابه را کرده‌اند که اولاً با تعاریف الهیات اسلامی تفاوت دارد دوماً اگر با معیار و تعریف سایر جوامع غیر مسلمان بر طبق اسطوره‌های خود اشاره شده باشد دیگر جن به آن اطلاق نشده و همه گزارش‌های شخصی، غیرقابل تکرار و راستی‌آزمایی بودند و در بسیاری از موارد از نظر علمی با توضیحات یا توجیهات طبیعی و علمی ساده‌تری قابل تبیین بودند. مثل فلج خواب، توهم بینایی یا شنیداری، توهم دیدن چهره یا شکل در سایه‌ها، تلقین فرهنگی، اختلالات روانی مانند اسکیزوفرنی، مصرف مواد توهم‌زا یا کمبود خواب. از طرف دیگر هیچ اثر فیزیکی مستند، اثر پا، نمونه DNA، عکس، فیلم، صدا یا هر داده فیزیکی یا مقاله یا شاهد علمی معتبری وجود آن را تایید نکرده. طبق تعریف دینی، جن بنا به تعریف یک موجود غیبی هست بنابراین از قلمرو علم تجربی خارج بوده و علم نه می‌تواند آن را اثبات کند و نه رد. فقط می‌گوید در حوزه ابزار من نیست.

نگاه فلسفی-منطقی

فلسفه و منطق، ابزار دست علم است. به بخشی از آن در بند قبلی اشاره کردم. در الهیات اسلامی جن موجودی دارای شعور و اختیار، آفریده شده از جنس آتش یا ماده‌ای غیر قابل رویت برای انسان بوده و در فرهنگ مردم عوام هم موجودی ترسناک و گاهی مادی، گاهی مانند روح که می‌تواند خود را نشان داده یا در بدن انسانی دیگر حلول کرده یا آسیب بزند. این دو تعریف با هم فرق دارند. اگر جن غیرمادی است، بحث دیدن فیزیکی آن از اساس منتفی است. اگر مادی اما پنهان است، باعث بسیاری از مغالطه‌ها می‌شود. از نظر منطق محض، وجود جن محال عقلی نیست پس وجود آن امکان منطقی دارد. اگر جهان را صرفاً ماده و انرژی بدانیم، برای موجود غیرمادی جایی در این دنیای مادی  نیست. اگر به ماده و غیرماد یا جهان غیبی باور داشته باشیم در آن صورت وجود جن به عنوان یک موجود غیرمادی قابل تصور است. اما ممکن بودن به معنی واقعی بودن نیست. برای اثبات وجود آن، بار اثبات بر عهده مدعی است. صرف اینکه چیزی ممکن است، دلیلی بر وجودش نیست. از نظر علمی هم، علم می‌گوید در حوزه ابزارهای اثبات من نیست. و این هم به معنی اثبات عدم وجود نبوده بلکه به معنی فقدان دلیل کافی بر باور آن است. یعنی فقدان دلیل، دلیل فقدان نیست. برای پذیرش ادعای چنین بزرگی یعنی موجود نامرئی که می‌تواند در جهان اثر بگذارد، شواهد موجود کافی نیست و دلیل بزرگی هم طلب می‌کند. در متون دینی آمده که در حالت عادی انسان جن را نمی‌بیند. ممکن است جن خود را به شکلی درآورد تا دیده شود و این در اختیار انسان نیست. داستان پیامبران هم استثنا بوده و ارتباط ویژه با جن داشتند. هیچ شرط مشخص و زمان مشخص یا گروه مشخصی از انسانها هم نیست که بتوان به طور عینی تایید کرد که جن را دیده‌اند. ادعاهای کسانی که جن دیده‌اند نیز فاقد اعتبار علمی هست. چون قابل تکرار نبوده و تفاهمی هم بر بین‌الاذهانی بودن آنها نیست. و بیشتر جنبه کلاهبرداری و منافع مالی دارند. پس اگر کسی ادعا کند جن دیده است، ممکن است تجربه روان‌شناختی واقعی او باشد ولی تجربه شخصی او دلیل بر وجود خارجی جن نیست.
موضوع دیگ طراحی ادعاهایی هست که صورت غیرقابل ابطال دارند، طوری که نبود هر گونه شاهد را توجیه می‌کنند. فقط بعضی‌ها می‌توانند ببینند، اگر خودش نخواهد دیده نمی‌شود، جن می‌تواند خودش را پنهان کنید. اگر دوربین چیزی ثبت نکند می‌گویند جن نخواسته دیده شود، اگر هیچ کس جز مدعی چیزی نبیند می‌گویند چشم بقیه نمی‌بیند. از نظر منطقی چنین ادعاهایی چون ابطال ناپذیر هستند، نه قابل اثبات هستند و نه قابل رد کردن. و هیچ راهی هم برای بررسی آنها وجود ندارد. مثل ادعای اسب تک.شاخ که ما هم اسب را می‌شناسی و هم  شاخ و موجود شاخدار را. این دو برای ما قابل تصور ذهنی هستند ولی نمی‌توانیم  وجود آن را نه رد کنیم و نه قبول. بنابراین قابل اعتنا نیستند. اگر جن می‌تواند خود را به شکل انسان با حیوان نشان دهد، پس آنچه دیده می‌شود خود جن نبوده بلکه یک تجلی یا صورت موقتی است. پس تعبیر جن را دیدم از نظر منطقی برای چنین ادعایی دقیق نیست.