عرفان و علم الهیات

پرسش بسیار دقیقی درباره دو صفت الهی مطرح کردید. در علم کلام و عرفان اسلامی، میان «مشیّت» و «اراده» تفاوتهای ظریف اما بنیادینی وجود دارد. به زبان ساده:

تعریف کلیدی:

· مشیّت (مَشیئه) به معنای «خواستنِ تحققِ یک چیز در زمان خاص خود» است. مشیّت همان «چنین کردم، چنین خواستم» در مقام ایجاد و تقدیر عینی است.
· اراده (إراده) به معنای «قصد و انتخاب ذاتی» و مبدأ طلب فعل است. اراده گاهی اعم از مشیّت دانسته شده، گاهی مساوی با آن.

تفاوتهای مهم از نظر متکلمان و عرفا:

۱. در مراتب وجود (دیدگاه عرفانی):

· اراده از صفات ذات الهی است (مرتبهٔ الوهیت و اسماء) - یعنی خداوند «به ذات خود» ارادهکننده است، بدون تغییر.
· مشیّت از صفات فعل است (مرتبهٔ ربوبیت و تکوین) - یعنی وقتی اراده به عرصهٔ خلقت و زمان قدم می‌گذارد، مشیّت نام می‌گیرد.

عبارت معروف: «المشیئة فی مقام الفعل، و الإرادة فی مقام الذات»
(مشیّت در مقام فعل ظهور می‌کند، اراده در مقام ذات.)

۲. عموم و خصوص (دیدگاه کلامی اشاعره و ماتریدیه):

· برخی گویند اراده اعم است: هر مشیّتی اراده است، اما هر اراده‌ای مشیّت نیست (زیرا اراده شامل «خواستن ازلی» می‌شود که هنوز به زمان تعلق نگرفته).
· برخی گویند عین هم هستند و جدایی ندارند.

۳. نسبت با زمان:

· اراده قدیم و ازلی است (پیش از خلقت عالم).
· مشیّت حادث و مقارن با فعل است (همزمان با ایجاد شدن چیزی).

۴. مثال روشن:
اگر بگوییم: «خداوند اراده فرموده که پیامبری مبعوث شود» - این اشاره به اصل قصد و حکمت است.
اما اگر بگوییم: «مشیّت الهی بر این تعلق گرفت که سال ۵۷۰ میلادی محمد (ص) متولد شود» - این نشان‌دهندهٔ تعیین دقیق زمان وقوع است.

نتیجه جمعبندی:

· اراده = قانون اساسی (ثابت و کلی)
· مشیّت = فرمان اجرای همان قانون در یک نقطهٔ خاص زمانی

در قرآن هم اشاره به این تفاوت شده: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ» (انسان/۳۰) - مشیّت شما در گرو مشیّت خداست. اما در جای دیگر می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ فَعَّالٌ لِمَا یُرِیدُ» (بروج/۱۶) - آنچه اراده کند (در مقام ذات و حکمت) انجام می‌دهد.