منابع و تحقیقاتی که دربارهٔ جنگ های صلیبی که شامل مناطق وسیعی از شام، اروپا، ترکیه و مصر و شمال آفریقا بود، صورت گرفته به دلیل تنوع قومیتی و در نتیجهٔ آن گوناگونی زبانی، فکری و عقیدتی در این منطقه بسیار زیاد متنوع است. در یک تقسیم بندی می توان منابع جنگ های صلیبی را به دو بخش اسلامی و غربی و دو گروه قدیمی و جدید خلاصه کرد؛ و تحلیل های هرکدام از منابع متأثر دیدگاه های مورخ و نویسنده آنهاست که مورخان غربی و کشیشان، این جنگ را نوعی جهاد مقدس و مورخان مسلمان آن را نوعی تجاوز به سرزمین های خود تلقی می کردند. [ ۱]
بیشتر نوشته های مربوط به جنگ های صلیبی در غرب و به زبان های یونانی، لاتین، ارمنی و سریانی نوشته شده است در حالی که منابع اسلامی بیشتر عربی هستند و در نسبت با منابع غربی، مقدار آن ها اندک است؛ و می توان گفت که مورخان مسلمان در زمینهٔ منابع دستهٔ اول در قیاس با غربی ها ضعیف ترند که شاید علل آن، غافل گیری مسلمانان در این حملات و هجوم ناگهانی صلیبیون به سمت شرق باشد و دوم بی توجهی مورخان مسلمان به تاریخ نگاری موضوعات نظیر ابن شداد باشد، در حالی که اروپاییان از قرن ۱۱ میلادی و آغاز تجدید حیات فکری در اروپا، به موضوع نگاری بیشتر از زمان نگاری توجه می کردند. [ ۲]
• الکامل فی التاریخ: تألیف ابوالحسن علی ببن أبی الکرم شیبانی معروف به ابن اثیر جرزی، از مهم ترین تاریخ های عمومی در رابطه با جنگ های صلیبی است. وی در این اثر کوشیده تا تاریخ جامع اخبار شاهان غرب و شرق را به نگارش درآورد. ابن اثیر اثر خود را از آغاز آفرینش آغاز کرده و تا پایان سال ۶۳۰ق/۱۲۳۰م، یعنی دو سال قبل از مرگش ادامه داده است. مهم ترین بخش کتاب الکامل حوادث معاصر مؤلف است. یکی از این حوادث مهم که ابن اثیر به طور مبسوط بدان پرداخته، جنگ های صلیبی است. البته اهمیت این جنگ ها در نظر مؤلف در رتبه پس از حملهٔ مغولان قرار دارد، زیرا پس از شروع هجوم مغول، گزارش های جنگ های صلیبی که پیش از این ممتد و مبسوط از سوی مؤلف دنبال می شد، به یکباره زیر سایه حملات مغولان قرار گرفت. [ ۳]
• المنتظم فی تاریخ الملوک والامم: تألیف عبدالرحمن بن علی بن محمد جوزی که مهم ترین اثر وی در تاریخ است؛ این کتاب، به ویژه جلد نهم و دهم آن، که با دوران زندگی مؤلف مقارن است ارزش و اهمیت بالایی دارد. ابن جوزی به جز اخبار کوتاه از درگیری های مسلمانان و صلیبیون که در لابه لای حوادث هر سال به دست می دهد؛ به نکات قابل توجهی اشاره نکرده است؛ زیرا انضمام این مطلب که دوران فردی وی همزمان با روی کار آمدن شش خلیفه عباسی، المسترشد، الراشد، المقتفی، المستنجد، المستضی و الناصر است و در همین دورهٔ صلیبیون بخش بزرگی از شام را به تصرف خود درآوردند و امارت های صلیبی خود را در اورشلیم، انطاکیه، تریپولی ( طرابلس ) و ادسا تشکیل دادند و در جبهه مسلمانان عمادالدین زنگی، نورالدین زنگی و در ادامه صلاح الدین پیروزی های به دست آوردند اما ابن جوزی در برابر همه این رخدادها سکوت اختیار کرده است و واکنش چندانی نشان نداده است. [ ۴]
• بستان الجامع للتواریخ الزمان: منسوب به فردی به نام عمادالدین اصفهانی[ الف] ، که در سال های پایانی قرن ۱۲ در حلب نوشته شده است. بستان الجامع اثری مختصر است براساس حولیات نگارش شده و حوادث ۱۰۰ سال شام و مصر را قرن ۱۱ تا ۱۲ میلادی ( ۵ تا ۶ قمری ) بیان می کند. وی را باید از مورخانی دانست که با وجود بی توجهی بسیاری از مورخان مسلمان در پرداختن به نزاریان شام، اطلاعات سودمندی از نزاریان و مراودات آنها با صلیبیون و سپس صلاح الدین ایوبی ارائه می دهد و این از برجستگی های این متن کوچک تاریخی است. یکی از منابه وی در این کتاب، تاریخ حلب ابن ابی طی است. [ ۵]
• مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان: نوشتهٔ یوسف بن قزاوغلی ابن عبدالله معروف به سبط بن جوزی که وی این کتاب را همانند الکامل و المنتظم به شیوه های تاریخ های عمومی و در فاصله حدود یک و نیم قرن بعد از آغاز جنگ های صلیبی تألیف کرد. وی برخلاف ابن جوزی در مجلد هشتم تاریخ به طور کامل حوادث جنگ های صلیبی را منعکس کرده، با استقبال سلطان ایوبی در دمشق مواجه شد و پس از آن در دربار ایوبیان راه یافت و از نزدیک شاهد حوادث مرتبط با این خاندان بود. سبط از آغاز حملات صلیبیون به اراضی مقدس، حوادث و برخوردهای هر دو گروه را با نثری روان ثبت کرده است؛ لذا وی با ذکر نام مورخانی همچون ابن عساکر، ابن قلانسی، ابن جوزی و عمادالدین کاتب اصفهانی سعی بر این داد تا با استفاده از داده های تاریخی این مورخان که خود شاهد این این رویداد بوده اند، بر سندیت اثر خود بیفزاید. [ ۶]
• التاریخ المظفری: نوشتهٔ ابن ابی الدم، شهاب الدین ابواسحاق ابراهیم بن عبدالله بن عبدالمنعم همدانی حموی، مورخ و قاضی شافعی اهل حمات است که به سبب جایگاه قضاوت، سفرهایی به شهرهای حلب، دمشق و قاهره، معاصر با چهار حاکم ایوبی، انجام داد. ابن ابی الدم به جهت اردات خاصی که به ملک المظفر ایوبی داشت، کتابش را به وی تقدیم کرد و برخی داده های تاریخی وی که متأثر از این علاقه است مورد بی توجهی وی قرار گرفتند و رابطه نزدیک المظفر با الکامل ایوبی سبب شده که ماجرای تسلیم اورشلیم به فریدریش دوم و صلیبیون ار سوی سلطان ایوبی را موضوعی چندان جدی تلقی نکند. وی تاریخ مختصر خود را به دورهٔ اسلامی اختصاص داده و حوادث را از ولادت پیامبر اسلام تا سال ۶۲۷ق/۱۲۲۹م، به شیوه سال شمار و با ذکر تراجم و زندگی نامه ها بیان کرده است. این کتاب در ۶ جلد نوشته شده است. [ ۷]
• تاریخ منصوری: اثر یکی از مورخان معاصر با ابن ابی الدم به نام محمد بن علی نظیف است. اطلاعات چندانی از این مورخ جز اشاره های ابن ابی الدم در تاریخ المظفری موجود نیست. این کتاب از تاریخ های عمومی این دوره بوده و حوادث به صورت سال شمار ذکر شده است. مؤلف بسیاری از روایت های تاریخی را از مورخان پیش از خود برگرفته و حوادث آغازین جنگ های صلیبی تا پیش از مرگ صلاح الدین ایوبی را به خوبی پردازش می کند. از ویژگی های این کتاب باید به اشارات نجومی مورخ در حوادث مهم پیش آمده اشاره کرد. همچنین اسماعیلیان شام یکی از گروه هایی است که ابن نظیف به خوبی بدانان پرداخته و پس از حملهٔ مغول و قتل و عام اسماعیلیان، وی نیز مانند دیگر مورخان عباسی، اخبار این گروه را به خوبی انعکاس داده است. [ ۸]
• المختصر فی اخبار البشر: تألیف اسماعیل ابن علی بن محمود بن محمد بن تقی الدین عمر بن شاهنشاه بن ایوب، ملقب به ابوالفداء است. سال ابتدایی زندگی وی مصادف با حمله مغولان به دمشق بوده است. وی مانند بسیاری به همراه خانواده به حمات مهاجرت کرد و در این شهر رشد کرد و توانست به حکمرانی این شهر برسد. وی همچنین ارتباط نزدیکی با ناصر محمد بن قلاوون، سلطان ممالیک، داشت. المختصر فی اخبار البشر مهم ترین کتاب تاریخی ابوالفداء است که یک تاریخ عمومی و مختصری از کتاب های مفصل پیشین است و تا سال ۷۲۹ق/۱۳۲۸م را دربرمی گیرد. این کتاب به لحاظ روش و شیوهٔ تألیف همانند الکامل این اثیر است. وی اطلاعات خود را از این کتاب اقتباس کرده و بخشی از گزارش هایش برگرفته از دیده ها و شنیده های خود اوست مثل آنچه دربارهٔ حوادث شهر عکا می گوید. [ ۹]
• وفیات الاعیان و انباء الزمان: نوشتهٔ ابن خلکان که از بسیاری از کتاب های تراجم و آگاهی های معاصرانش گرد آمده و مؤلف تنها به آن نظم الفبایی داده است. اطلاعات ابن خلکان دربارهٔ جنگ های صلیبی از لابه لای تراجم اشخاص قابل پیگری است و اغلب برگفته از دیگر منابع است که بعضاً به آنها اشاره دارد. یکی از موضوعاتی مهم قابل استخراج از این کتاب، بررسی پدیدهٔ مهاجرت در دورهٔ جنگ های صلیبی در این محدودهٔ تاریخی است. [ ۱۰]
• تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام اثر شمس الدین ذهبی است که در سال ۷۱۴ق/۱۳۱۴م این کتاب را نوشت. این کتاب تألیفی عمومی در تاریخ اسلام در ۳۰ جلد است و حوادث را تا سال ۴۲۰ق/۱۰۲۹م دنبال می کند. در این کتاب، وی به شیوهٔ ابن جوزی، سال شمار، رویدادها را تا سال ۷۰۰ق/۱۳۰۰م با وفیات بزرگان در هر سال و جرح و تعدیل رجال آمیخته است. ذهبی خلاصه ای از تاریخ اسلام را از آغاز تا سال ۷۴۴ق/۱۳۴۴م و وفیات مشاهیر در هر سال به شیوهٔ سال شمار تألیف کرد و آن دول الاسلام نامید و بر آن نیز ذیلی نوشت. داده های تاریخی ذهبی در کتاب های مورد جنگ های صلیبی برگرفته از تاریخ های پشین است و برجستگی خاصی در داده های تاریخی وی وجود ندارد. [ ۱۱]
• تاریخ ابن فرات: نوشته ابن فرات، فقیه، مورخ و خطیب مدرسه معزیه قاهره است. شیفتگی و علاقهٔ وی به تاریخ، سبب گردآوری یک مجموعه یادداشت در حدود ۱۰۰ جلد شد که در نهایت از این یادداشت ها در نگارش و تدوین کتاب تاریخ الدول و المملوک معروف به تاریخ ابن فرات بهره برد. ابن فرات حوادث قرن ۶ق/۱۲م تا عصر خود را در این کتاب گرد آورد. وی در این کتاب به سال هایی که مصادف با درگیری های داخلی دولت ایوبی و اتخاذ موضعی ضعیف و تدافعی در مقابل صلیبیون بود، پرداخته است و در عین حال دربارهٔ نزاریان شام، فعالیت ها و قلعه های آنها پس از رشیدالدین سنان و دژ شهسواران ارائه می دهد. این فرات این کتاب را به شیوه سال شمار نگاشت و در پایان هر سال وفیات رجال را نیز به آن افزود. با آنکه سبک نثر و نگارش کتاب چندان مطلوب نیست و گاه نیز بیش از حد تکراری است، اما با همه این اوصاف، کتاب ارزشمندی است زیرا نویسنده ناظر بسیاری از حوادث بوده و خود در برخی شرکت داشته و حوادث را با صداقت و صراحت بیان کرده است. [ ۱۲]
• عیون التواریخ: تألیف محمد بن شاکر کتبی، مورخ و ادیب دمشقی، که این کتاب را به صورت تاریخ عمومی نگاشت که مشتمل بر حوادث اسلام از سیره نبوی، نسب و ولادت پیامبر اسلام تا سال ۷۶۰ق/۱۳۵۸م به صورت سال شمار است؛ و در ذیل هر سال، وفیات، سرگذشت مشاهیر و علما، متصوفه و گزیده ای از اشعار ادیبان آورده است. ابن شاکر مطالب فراوانی از الکامل ابن اثیر و منابع دیگر نقل کرده است و بخش مربوط به جنگ های صلیبی کتاب وی، تکرار داده های تاریخی مورخان پیشین است. [ ۱۳]
• نهایة الارب فی فنون الادب: نوشتهٔ شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب بن محمد بن نویری که در ۳۰ جلد تألیف شده است. اطلاعات این کتاب شامل اخبار دولت فاطمی، سلجوقی، ایوبی و ممالیک است؛ یعنی همه دولت های درگیر در جنگ های صلیبی به جز دولت زنگیان. نویری نزدیک به دو سوم کتاب را به مباحث تاریخی اختصاص داده و این بخش، تاریخ عمومی جهان را از آغاز آفرینش و حوادث تاریخ اسلام تا سال ۷۳۱ق/۱۳۳۰م را دربرمی گیرد. نویری در وقایع نگاری دورهٔ اسلامی، شیوه سنتی سال شمار را کنار گذاشته و تقسیم بندی دودمانی را برگزیده است. تاریخ های عمومی به ویژه الکامل، از منابع مهم وی بوده اند. [ ۱۴]
• البدایة و النهایة: اثر ابن کثیر، مورخ شامی که با تألیف این کتاب، جریان تاریخ نگاری عمومی این سرزمین را رشد چشمگیری بخشید. وی از مورخان پس از جنگ های صلیبی اس و تنها به نقل روایات های مورخان پیش از خود اکتفا کرده است. شیوه نگارش وی در این کتاب، به لحاظ تاریخ نگاری به شدت به ابن اثیر نزدیک است. در واقع، همه ویژگی های الکامل این اثیر در مورد البدایه و النهایه نیز صادق است. [ ۱۵]
• تاریخ ابن خلدون: اثر مشهور ابن خلدون، مورخ و قاضی مالکی مذهب که اثر خود به جنگ های صلیبی توجه کرده است. شیوه وی در نقل حوادث جنگ ها مثل شیوه ابن اثیر است. این خلدون به عنوان مورخی که پس از پایان جنگ های صلیبی، بیشتر سرزمین های درگیر در جنگ های صلیبی و آثار و نتایج جنگ را بر شهرها و نحوه زندگی مردم مشاهده کرده و مشاهدات خود را همچون پیشینیان به شیوه سال شمار ذکر کرده است. [ ۱۶]
• عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان: از بدرالدین محمود عینی که مهم ترین اثر وی می باشد که وی این کتاب را در ۲۴ جلد مشتمل بر تاریخ عمومی تا وقایع سال ۸۵۰ق/۱۴۴۶م نوشته است. کتاب به شیوه سال شمار تنظیم شده و از کتاب های تراجم نیز محسوب می شود. ارتباط هلاکوخان با سوریه و نیرو روابط عشایر سوریه و عراق از فصل های مهم این کتاب است. وی در تدوین این کتاب از منابع قرن ۵ق/۱۱م و ۶ق/۱۲م بهره گرفته و از عبدالملک همدانی، صاحب السیر بیشترین روایت را ارائه داده است. همچنین در این کتاب از نقل قول های متفاوت از روایات و حوادث تاریخی مربوط به جنگ های صلیبی است، استفاده شده است. [ ۱۷]
• صدق الاخبار: یا تاریخ ابن سباط، تألیف حمزه بن احمد بن عمر معروف به ابن سباط مغربی است که در واقع تاریخ مختصری است از آغاز هجرت پیامبر اسلام تا ۹۲۶ق/۱۵۲۰م. ابن سباط واقعی مهم صفحات شرقی مدیترانه را براساس حولیات ذکر می کند. این کتاب همانند تاریخ حلب عظیمی تألیف شده است. [ ۱۸]
• ذیل تاریخ دمشق: نوشته ابن قلانسی، مورخ، ادیب و دیوان سالار دمشقی است که به حوادث تاریخی شام و شرح جنگ های فاطمیان و سلجوقیان و همچنین نخستین و دومین جنگ صلیبی در طی قرن ۱۰ و تا زمان مرگ نویسنده پرداخته است. وی این کتاب را براساس منابع و اسنادی که به خاطر ریاست شهر دمشق در دست داشته، تألیف کرده است. این کتاب از دیرباز مورد استفاده و استناد بسیاری از مورخان همچون ابن اثیر، ابوشامه، ابن جوزی، ابن عدیم و ذهبی بوده است. این کتاب در دو بخش شکل گرفته و که گرچه به دنبال هم هستند، اما از نظر روش نگارش وقایع و فصل بندی با یکدیگر تفاوت دارند. همچنین بخش اعظم کتاب وی، اشاره های نظامی است. هرچند به میزان ابن اثیر نیست، اما نویسنده در حد امکان به همه جوانب نبردها پرداخته است. وی به ویژگی های قلعه های فتح شده، ترکیب نیروهای نظامی که از چه گروه های تشکیل شده اند، آمار سواره نظام، پیاده نظام، تعداد اسیران، کشتگان و غنایم در اثر خود توجه و به صورت کلی بیان کرده است. همچنین نگاه وی به اقلیت های مذهبی منطقه، به ویژه مسیحیان منفی است و حتی خیانت آنها در سقوط بعضی از شهرها همچون انطاکیه را عامل اصلی می داند. [ ۱۹] [ ۲۰] [ ۲۱] [ ۲۲]
• تاریخ حلب: تألیف محمد بنعلی بن محمد بن احمد بن نزار تنوخی حلبی معروف به ابن عظیمی است. این کتاب در دورهٔ فترت دو جنگ اول و دوم صلیبی، بعد از کتاب ابن قلانسی، قدیمی ترین منبع است. ابن عظیمی در این کتاب توجه ویژه ای به نگارش تاریخ حلب و شمال شام داشته و حوادث شمال سوریه را به عنوان کانون جنگ های صلیبی تا سال ۵۳۸ق/۱۱۴۳م ثبت کرده است. همچنین ابن عظیمی، به شیوه سال شمار تاریخ جنگ های صلیبی را از سال ۴۸۴ق/۱۰۹۱م آغاز کرده است. وی در نگارش این کتاب به شرق جهان اسلام و اخبار آن به ویژه بغداد کمتر توجه داشته، اما نگاه وی به مصر و اسماعیلیان ساکن این منطقه نیز بسیار مهم است. هرچند نگاه وی به جنگ های صلیبی نگاهی فرعی و درجه دوم است، اما اتفاقات روی داده در میان امیران و حاکمان منطقه و نیز بلایای طبیعی از نظر وی دور نمانده است. [ ۲۳]
• تاریخ میافارقین و آمد: نوشتهٔ احمد بن یوسف بن ارزق فارقی، فقیه و مورخ قرن ۶ق/۱۲م است. ظاهراً این تنها اثر باقی مانده از ابن ارزق است که به تاریخ فارقی نیز شهرت دارد. وی به خاطر علاقه شخصی به زادگاه خود دست به نگارش این کتاب زد و از این رهگذر تصویر تاریخی جغرافیایی از این شهر برجا گذاشت. با این حال ابن ارزق صرفاً به تاریخ زادگاه خود اکتفا نکرده، بلکه از تاریخ، اوضاع سیاسی، فرهنگی و جغرافیایی بسیاری از ملل و بلاد و شهرهای مجاور و مشاهده های خود سخن به میان آورده است. همچنین ابن ارزق در تاریخ خود در ذیل سال های معاصر با جنگ های صلیبی حوادث این جنگ ها را بررسی کرده و با شروع حکومت نجم الدین ایلغازی در میافارقین، تاریخ خود را به حوادث جنگ های صلیبی پیوند زده است، هرچند گزارش های وی بسیار کلی هستند. [ ۲۴]
• تاریخ مدینة دمشق: تألیف ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله شافعی دمشقی معروف به ابن عساکر است. دوران زندگی وی با انقراض سلاجقه شام و دورهٔ حکمرانی نورالدین زنگی و صلاح الدین ایوبی بر مناطق شام تقارن دارد. کتاب وی منحصر به احوال دمشق نیست، بلکه یک دورهٔ تاریخ شام، به ویژه از بعد فرهنگی آن به شمار می رود که با سیره نبوی آغاز می شود و عصر خلفای راشدین و فتوحات اسلامی را دربر می گیرد. اهمیت کتاب، به ویژه به سبب ذکر احوال و رجال سیاسی قرن ۶ق/۱۲م است که یکی از منابع مهم در این قرن محسوب می شود. موضوع قابل توجه در این کتاب، داده های تاریخی ناچیز ابن عساکر در رابطه با جنگ های صلیبی است. اما در همین کتاب، در یک بخش، ابن عساکر توصیفی از آخرالزمان براساس روایت پیامبر اسلام دارد، با این مضمون که دجال از سرزمین شام ظهور خواهد کرد و در این میان، اشاره به جبل شام، شهر صور و رمله و نیز عیسی مسیح دارد. سخن وی از دجال منطبق با صلیبیون و جنگ های صلیبی است. نکته مهم دیگر، اشاره بان عساکر به پدیدهٔ اجتماعی مهاجرت در زمان جنگ های صلیبی است. [ ۲۵]
• زیدة الطلب من تاریخ الحلب: تألیف ابوالقاسم کمال الدین عمر بن احمد، معروف به ابن عدیم است. این کتاب از سوی نویسنده از کتاب دیگر مورخ به نام بغیة الطلب فی تاریخ حلب که فرهنگنامه ای تاریخی است برحسب موضوع و نام رجال و امیران شام، استخراج شده است و به ترتیب توالی زمانی و سال شمار تنظیم شده است. این کتاب با آنکه اساساً دربارهٔ حلب است، اما مروی بر تاریخ شام، از فتح اسلامی تا میانه قرن ۷ق/۱۳م است که نویسنده به ارتباط این سرزمین با مصر از طریق ذکر اخبار دولت های طولونی، اخشیدی، فاطمی و بنی مرداس حلب، سلاجقه شام، اتابکان، ایوبیان و جنگ های صلیبی توجه تمام داشته است. اطلاعات این کتاب دربارهٔ جنگ های صلیبی بسیار بااهمیت و مفید است. [ ۲۶]
• معادن الذهب: تألیف یحیی بن حمید بن ظافرطائی معروف ابن ابی طی از مورخان شیعی است که این کتاب را در باب تاریخ حلب نوشته است و در نوشتن کتاب خود از اسناد بهره برده است. مورخینی همچون ابن خلکان و ابن شامه از آثار او بهر برده اند. فصل هایی از این کتاب به حکومت صلاح الدین ایوبی و فرزندش الظاهر، اختصاص دارد. با آن که اب ابی طی به منابع خود اشاره ای نکرده است، اما پیداست که داده های تاریخی وی در مورد جنگ های صلیبی برگرفته از مورخان پیش از خود است. [ ۲۷] [ ۲۸]
• الالمام بالاعلام فیما جرت به الاحکام و الامور المقضیة فی وقعة الاسکندریة و عودها الی حالتها المرضیه: اثر محمد بن قاسم بن محمد نویری مالکی اسکندرانی است که پس از سال ۷۷۵ق/۱۳۷۳م همزمان با سلطنت ملک اشرف در مصر درگذشت. این کتاب، یکی از تاریخ های مهم است که پس از محدوده زمانی دویست سالهٔ جنگ های صلیبی در مصر به نگارش درآمد و یکی از موضوعات اصلی آن صلیبیون و حملات آنها به اسکندریه است؛ وی در سال ۷۶۷ق/۱۳۶۴م شاهد حملات صلیبیون قبرسی به رهبری پیتر یکم لوزینیان به شهر اسکندریه و غارت و تاراج شهر بود. از این رو، وی با هدف ثبت و ضبط مشاهدات عینی و شنیده ها و خاطرات خویش از حملات صلیبی های قبرس به اسکندریه و غلبه بر آن شهر و پیامدهای آن به تألیف این کتاب مبادرت ورزید. [ ۲۹]
• الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل: نوشتهٔ مجیرالدین حنبلی از دیگر تاریخ های مهم محلی شام و از منابع معتبر دربارهٔ اراضی مقدس در اواخر ایام ممالیک است. مؤلف در این اثر اطلاعات مفیدی دربارهٔ اراضی مقدس، اورشلیم و امکان مقدس مسیحی ارائه می کند. [ ۳۰]
این نوشته برگرفته از سایت ویکی پدیا می باشد، اگر نادرست یا توهین آمیز است، لطفا گزارش دهید: گزارش تخلفبیشتر نوشته های مربوط به جنگ های صلیبی در غرب و به زبان های یونانی، لاتین، ارمنی و سریانی نوشته شده است در حالی که منابع اسلامی بیشتر عربی هستند و در نسبت با منابع غربی، مقدار آن ها اندک است؛ و می توان گفت که مورخان مسلمان در زمینهٔ منابع دستهٔ اول در قیاس با غربی ها ضعیف ترند که شاید علل آن، غافل گیری مسلمانان در این حملات و هجوم ناگهانی صلیبیون به سمت شرق باشد و دوم بی توجهی مورخان مسلمان به تاریخ نگاری موضوعات نظیر ابن شداد باشد، در حالی که اروپاییان از قرن ۱۱ میلادی و آغاز تجدید حیات فکری در اروپا، به موضوع نگاری بیشتر از زمان نگاری توجه می کردند. [ ۲]
• الکامل فی التاریخ: تألیف ابوالحسن علی ببن أبی الکرم شیبانی معروف به ابن اثیر جرزی، از مهم ترین تاریخ های عمومی در رابطه با جنگ های صلیبی است. وی در این اثر کوشیده تا تاریخ جامع اخبار شاهان غرب و شرق را به نگارش درآورد. ابن اثیر اثر خود را از آغاز آفرینش آغاز کرده و تا پایان سال ۶۳۰ق/۱۲۳۰م، یعنی دو سال قبل از مرگش ادامه داده است. مهم ترین بخش کتاب الکامل حوادث معاصر مؤلف است. یکی از این حوادث مهم که ابن اثیر به طور مبسوط بدان پرداخته، جنگ های صلیبی است. البته اهمیت این جنگ ها در نظر مؤلف در رتبه پس از حملهٔ مغولان قرار دارد، زیرا پس از شروع هجوم مغول، گزارش های جنگ های صلیبی که پیش از این ممتد و مبسوط از سوی مؤلف دنبال می شد، به یکباره زیر سایه حملات مغولان قرار گرفت. [ ۳]
• المنتظم فی تاریخ الملوک والامم: تألیف عبدالرحمن بن علی بن محمد جوزی که مهم ترین اثر وی در تاریخ است؛ این کتاب، به ویژه جلد نهم و دهم آن، که با دوران زندگی مؤلف مقارن است ارزش و اهمیت بالایی دارد. ابن جوزی به جز اخبار کوتاه از درگیری های مسلمانان و صلیبیون که در لابه لای حوادث هر سال به دست می دهد؛ به نکات قابل توجهی اشاره نکرده است؛ زیرا انضمام این مطلب که دوران فردی وی همزمان با روی کار آمدن شش خلیفه عباسی، المسترشد، الراشد، المقتفی، المستنجد، المستضی و الناصر است و در همین دورهٔ صلیبیون بخش بزرگی از شام را به تصرف خود درآوردند و امارت های صلیبی خود را در اورشلیم، انطاکیه، تریپولی ( طرابلس ) و ادسا تشکیل دادند و در جبهه مسلمانان عمادالدین زنگی، نورالدین زنگی و در ادامه صلاح الدین پیروزی های به دست آوردند اما ابن جوزی در برابر همه این رخدادها سکوت اختیار کرده است و واکنش چندانی نشان نداده است. [ ۴]
• بستان الجامع للتواریخ الزمان: منسوب به فردی به نام عمادالدین اصفهانی[ الف] ، که در سال های پایانی قرن ۱۲ در حلب نوشته شده است. بستان الجامع اثری مختصر است براساس حولیات نگارش شده و حوادث ۱۰۰ سال شام و مصر را قرن ۱۱ تا ۱۲ میلادی ( ۵ تا ۶ قمری ) بیان می کند. وی را باید از مورخانی دانست که با وجود بی توجهی بسیاری از مورخان مسلمان در پرداختن به نزاریان شام، اطلاعات سودمندی از نزاریان و مراودات آنها با صلیبیون و سپس صلاح الدین ایوبی ارائه می دهد و این از برجستگی های این متن کوچک تاریخی است. یکی از منابه وی در این کتاب، تاریخ حلب ابن ابی طی است. [ ۵]
• مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان: نوشتهٔ یوسف بن قزاوغلی ابن عبدالله معروف به سبط بن جوزی که وی این کتاب را همانند الکامل و المنتظم به شیوه های تاریخ های عمومی و در فاصله حدود یک و نیم قرن بعد از آغاز جنگ های صلیبی تألیف کرد. وی برخلاف ابن جوزی در مجلد هشتم تاریخ به طور کامل حوادث جنگ های صلیبی را منعکس کرده، با استقبال سلطان ایوبی در دمشق مواجه شد و پس از آن در دربار ایوبیان راه یافت و از نزدیک شاهد حوادث مرتبط با این خاندان بود. سبط از آغاز حملات صلیبیون به اراضی مقدس، حوادث و برخوردهای هر دو گروه را با نثری روان ثبت کرده است؛ لذا وی با ذکر نام مورخانی همچون ابن عساکر، ابن قلانسی، ابن جوزی و عمادالدین کاتب اصفهانی سعی بر این داد تا با استفاده از داده های تاریخی این مورخان که خود شاهد این این رویداد بوده اند، بر سندیت اثر خود بیفزاید. [ ۶]
• التاریخ المظفری: نوشتهٔ ابن ابی الدم، شهاب الدین ابواسحاق ابراهیم بن عبدالله بن عبدالمنعم همدانی حموی، مورخ و قاضی شافعی اهل حمات است که به سبب جایگاه قضاوت، سفرهایی به شهرهای حلب، دمشق و قاهره، معاصر با چهار حاکم ایوبی، انجام داد. ابن ابی الدم به جهت اردات خاصی که به ملک المظفر ایوبی داشت، کتابش را به وی تقدیم کرد و برخی داده های تاریخی وی که متأثر از این علاقه است مورد بی توجهی وی قرار گرفتند و رابطه نزدیک المظفر با الکامل ایوبی سبب شده که ماجرای تسلیم اورشلیم به فریدریش دوم و صلیبیون ار سوی سلطان ایوبی را موضوعی چندان جدی تلقی نکند. وی تاریخ مختصر خود را به دورهٔ اسلامی اختصاص داده و حوادث را از ولادت پیامبر اسلام تا سال ۶۲۷ق/۱۲۲۹م، به شیوه سال شمار و با ذکر تراجم و زندگی نامه ها بیان کرده است. این کتاب در ۶ جلد نوشته شده است. [ ۷]
• تاریخ منصوری: اثر یکی از مورخان معاصر با ابن ابی الدم به نام محمد بن علی نظیف است. اطلاعات چندانی از این مورخ جز اشاره های ابن ابی الدم در تاریخ المظفری موجود نیست. این کتاب از تاریخ های عمومی این دوره بوده و حوادث به صورت سال شمار ذکر شده است. مؤلف بسیاری از روایت های تاریخی را از مورخان پیش از خود برگرفته و حوادث آغازین جنگ های صلیبی تا پیش از مرگ صلاح الدین ایوبی را به خوبی پردازش می کند. از ویژگی های این کتاب باید به اشارات نجومی مورخ در حوادث مهم پیش آمده اشاره کرد. همچنین اسماعیلیان شام یکی از گروه هایی است که ابن نظیف به خوبی بدانان پرداخته و پس از حملهٔ مغول و قتل و عام اسماعیلیان، وی نیز مانند دیگر مورخان عباسی، اخبار این گروه را به خوبی انعکاس داده است. [ ۸]
• المختصر فی اخبار البشر: تألیف اسماعیل ابن علی بن محمود بن محمد بن تقی الدین عمر بن شاهنشاه بن ایوب، ملقب به ابوالفداء است. سال ابتدایی زندگی وی مصادف با حمله مغولان به دمشق بوده است. وی مانند بسیاری به همراه خانواده به حمات مهاجرت کرد و در این شهر رشد کرد و توانست به حکمرانی این شهر برسد. وی همچنین ارتباط نزدیکی با ناصر محمد بن قلاوون، سلطان ممالیک، داشت. المختصر فی اخبار البشر مهم ترین کتاب تاریخی ابوالفداء است که یک تاریخ عمومی و مختصری از کتاب های مفصل پیشین است و تا سال ۷۲۹ق/۱۳۲۸م را دربرمی گیرد. این کتاب به لحاظ روش و شیوهٔ تألیف همانند الکامل این اثیر است. وی اطلاعات خود را از این کتاب اقتباس کرده و بخشی از گزارش هایش برگرفته از دیده ها و شنیده های خود اوست مثل آنچه دربارهٔ حوادث شهر عکا می گوید. [ ۹]
• وفیات الاعیان و انباء الزمان: نوشتهٔ ابن خلکان که از بسیاری از کتاب های تراجم و آگاهی های معاصرانش گرد آمده و مؤلف تنها به آن نظم الفبایی داده است. اطلاعات ابن خلکان دربارهٔ جنگ های صلیبی از لابه لای تراجم اشخاص قابل پیگری است و اغلب برگفته از دیگر منابع است که بعضاً به آنها اشاره دارد. یکی از موضوعاتی مهم قابل استخراج از این کتاب، بررسی پدیدهٔ مهاجرت در دورهٔ جنگ های صلیبی در این محدودهٔ تاریخی است. [ ۱۰]
• تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام اثر شمس الدین ذهبی است که در سال ۷۱۴ق/۱۳۱۴م این کتاب را نوشت. این کتاب تألیفی عمومی در تاریخ اسلام در ۳۰ جلد است و حوادث را تا سال ۴۲۰ق/۱۰۲۹م دنبال می کند. در این کتاب، وی به شیوهٔ ابن جوزی، سال شمار، رویدادها را تا سال ۷۰۰ق/۱۳۰۰م با وفیات بزرگان در هر سال و جرح و تعدیل رجال آمیخته است. ذهبی خلاصه ای از تاریخ اسلام را از آغاز تا سال ۷۴۴ق/۱۳۴۴م و وفیات مشاهیر در هر سال به شیوهٔ سال شمار تألیف کرد و آن دول الاسلام نامید و بر آن نیز ذیلی نوشت. داده های تاریخی ذهبی در کتاب های مورد جنگ های صلیبی برگرفته از تاریخ های پشین است و برجستگی خاصی در داده های تاریخی وی وجود ندارد. [ ۱۱]
• تاریخ ابن فرات: نوشته ابن فرات، فقیه، مورخ و خطیب مدرسه معزیه قاهره است. شیفتگی و علاقهٔ وی به تاریخ، سبب گردآوری یک مجموعه یادداشت در حدود ۱۰۰ جلد شد که در نهایت از این یادداشت ها در نگارش و تدوین کتاب تاریخ الدول و المملوک معروف به تاریخ ابن فرات بهره برد. ابن فرات حوادث قرن ۶ق/۱۲م تا عصر خود را در این کتاب گرد آورد. وی در این کتاب به سال هایی که مصادف با درگیری های داخلی دولت ایوبی و اتخاذ موضعی ضعیف و تدافعی در مقابل صلیبیون بود، پرداخته است و در عین حال دربارهٔ نزاریان شام، فعالیت ها و قلعه های آنها پس از رشیدالدین سنان و دژ شهسواران ارائه می دهد. این فرات این کتاب را به شیوه سال شمار نگاشت و در پایان هر سال وفیات رجال را نیز به آن افزود. با آنکه سبک نثر و نگارش کتاب چندان مطلوب نیست و گاه نیز بیش از حد تکراری است، اما با همه این اوصاف، کتاب ارزشمندی است زیرا نویسنده ناظر بسیاری از حوادث بوده و خود در برخی شرکت داشته و حوادث را با صداقت و صراحت بیان کرده است. [ ۱۲]
• عیون التواریخ: تألیف محمد بن شاکر کتبی، مورخ و ادیب دمشقی، که این کتاب را به صورت تاریخ عمومی نگاشت که مشتمل بر حوادث اسلام از سیره نبوی، نسب و ولادت پیامبر اسلام تا سال ۷۶۰ق/۱۳۵۸م به صورت سال شمار است؛ و در ذیل هر سال، وفیات، سرگذشت مشاهیر و علما، متصوفه و گزیده ای از اشعار ادیبان آورده است. ابن شاکر مطالب فراوانی از الکامل ابن اثیر و منابع دیگر نقل کرده است و بخش مربوط به جنگ های صلیبی کتاب وی، تکرار داده های تاریخی مورخان پیشین است. [ ۱۳]
• نهایة الارب فی فنون الادب: نوشتهٔ شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب بن محمد بن نویری که در ۳۰ جلد تألیف شده است. اطلاعات این کتاب شامل اخبار دولت فاطمی، سلجوقی، ایوبی و ممالیک است؛ یعنی همه دولت های درگیر در جنگ های صلیبی به جز دولت زنگیان. نویری نزدیک به دو سوم کتاب را به مباحث تاریخی اختصاص داده و این بخش، تاریخ عمومی جهان را از آغاز آفرینش و حوادث تاریخ اسلام تا سال ۷۳۱ق/۱۳۳۰م را دربرمی گیرد. نویری در وقایع نگاری دورهٔ اسلامی، شیوه سنتی سال شمار را کنار گذاشته و تقسیم بندی دودمانی را برگزیده است. تاریخ های عمومی به ویژه الکامل، از منابع مهم وی بوده اند. [ ۱۴]
• البدایة و النهایة: اثر ابن کثیر، مورخ شامی که با تألیف این کتاب، جریان تاریخ نگاری عمومی این سرزمین را رشد چشمگیری بخشید. وی از مورخان پس از جنگ های صلیبی اس و تنها به نقل روایات های مورخان پیش از خود اکتفا کرده است. شیوه نگارش وی در این کتاب، به لحاظ تاریخ نگاری به شدت به ابن اثیر نزدیک است. در واقع، همه ویژگی های الکامل این اثیر در مورد البدایه و النهایه نیز صادق است. [ ۱۵]
• تاریخ ابن خلدون: اثر مشهور ابن خلدون، مورخ و قاضی مالکی مذهب که اثر خود به جنگ های صلیبی توجه کرده است. شیوه وی در نقل حوادث جنگ ها مثل شیوه ابن اثیر است. این خلدون به عنوان مورخی که پس از پایان جنگ های صلیبی، بیشتر سرزمین های درگیر در جنگ های صلیبی و آثار و نتایج جنگ را بر شهرها و نحوه زندگی مردم مشاهده کرده و مشاهدات خود را همچون پیشینیان به شیوه سال شمار ذکر کرده است. [ ۱۶]
• عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان: از بدرالدین محمود عینی که مهم ترین اثر وی می باشد که وی این کتاب را در ۲۴ جلد مشتمل بر تاریخ عمومی تا وقایع سال ۸۵۰ق/۱۴۴۶م نوشته است. کتاب به شیوه سال شمار تنظیم شده و از کتاب های تراجم نیز محسوب می شود. ارتباط هلاکوخان با سوریه و نیرو روابط عشایر سوریه و عراق از فصل های مهم این کتاب است. وی در تدوین این کتاب از منابع قرن ۵ق/۱۱م و ۶ق/۱۲م بهره گرفته و از عبدالملک همدانی، صاحب السیر بیشترین روایت را ارائه داده است. همچنین در این کتاب از نقل قول های متفاوت از روایات و حوادث تاریخی مربوط به جنگ های صلیبی است، استفاده شده است. [ ۱۷]
• صدق الاخبار: یا تاریخ ابن سباط، تألیف حمزه بن احمد بن عمر معروف به ابن سباط مغربی است که در واقع تاریخ مختصری است از آغاز هجرت پیامبر اسلام تا ۹۲۶ق/۱۵۲۰م. ابن سباط واقعی مهم صفحات شرقی مدیترانه را براساس حولیات ذکر می کند. این کتاب همانند تاریخ حلب عظیمی تألیف شده است. [ ۱۸]
• ذیل تاریخ دمشق: نوشته ابن قلانسی، مورخ، ادیب و دیوان سالار دمشقی است که به حوادث تاریخی شام و شرح جنگ های فاطمیان و سلجوقیان و همچنین نخستین و دومین جنگ صلیبی در طی قرن ۱۰ و تا زمان مرگ نویسنده پرداخته است. وی این کتاب را براساس منابع و اسنادی که به خاطر ریاست شهر دمشق در دست داشته، تألیف کرده است. این کتاب از دیرباز مورد استفاده و استناد بسیاری از مورخان همچون ابن اثیر، ابوشامه، ابن جوزی، ابن عدیم و ذهبی بوده است. این کتاب در دو بخش شکل گرفته و که گرچه به دنبال هم هستند، اما از نظر روش نگارش وقایع و فصل بندی با یکدیگر تفاوت دارند. همچنین بخش اعظم کتاب وی، اشاره های نظامی است. هرچند به میزان ابن اثیر نیست، اما نویسنده در حد امکان به همه جوانب نبردها پرداخته است. وی به ویژگی های قلعه های فتح شده، ترکیب نیروهای نظامی که از چه گروه های تشکیل شده اند، آمار سواره نظام، پیاده نظام، تعداد اسیران، کشتگان و غنایم در اثر خود توجه و به صورت کلی بیان کرده است. همچنین نگاه وی به اقلیت های مذهبی منطقه، به ویژه مسیحیان منفی است و حتی خیانت آنها در سقوط بعضی از شهرها همچون انطاکیه را عامل اصلی می داند. [ ۱۹] [ ۲۰] [ ۲۱] [ ۲۲]
• تاریخ حلب: تألیف محمد بنعلی بن محمد بن احمد بن نزار تنوخی حلبی معروف به ابن عظیمی است. این کتاب در دورهٔ فترت دو جنگ اول و دوم صلیبی، بعد از کتاب ابن قلانسی، قدیمی ترین منبع است. ابن عظیمی در این کتاب توجه ویژه ای به نگارش تاریخ حلب و شمال شام داشته و حوادث شمال سوریه را به عنوان کانون جنگ های صلیبی تا سال ۵۳۸ق/۱۱۴۳م ثبت کرده است. همچنین ابن عظیمی، به شیوه سال شمار تاریخ جنگ های صلیبی را از سال ۴۸۴ق/۱۰۹۱م آغاز کرده است. وی در نگارش این کتاب به شرق جهان اسلام و اخبار آن به ویژه بغداد کمتر توجه داشته، اما نگاه وی به مصر و اسماعیلیان ساکن این منطقه نیز بسیار مهم است. هرچند نگاه وی به جنگ های صلیبی نگاهی فرعی و درجه دوم است، اما اتفاقات روی داده در میان امیران و حاکمان منطقه و نیز بلایای طبیعی از نظر وی دور نمانده است. [ ۲۳]
• تاریخ میافارقین و آمد: نوشتهٔ احمد بن یوسف بن ارزق فارقی، فقیه و مورخ قرن ۶ق/۱۲م است. ظاهراً این تنها اثر باقی مانده از ابن ارزق است که به تاریخ فارقی نیز شهرت دارد. وی به خاطر علاقه شخصی به زادگاه خود دست به نگارش این کتاب زد و از این رهگذر تصویر تاریخی جغرافیایی از این شهر برجا گذاشت. با این حال ابن ارزق صرفاً به تاریخ زادگاه خود اکتفا نکرده، بلکه از تاریخ، اوضاع سیاسی، فرهنگی و جغرافیایی بسیاری از ملل و بلاد و شهرهای مجاور و مشاهده های خود سخن به میان آورده است. همچنین ابن ارزق در تاریخ خود در ذیل سال های معاصر با جنگ های صلیبی حوادث این جنگ ها را بررسی کرده و با شروع حکومت نجم الدین ایلغازی در میافارقین، تاریخ خود را به حوادث جنگ های صلیبی پیوند زده است، هرچند گزارش های وی بسیار کلی هستند. [ ۲۴]
• تاریخ مدینة دمشق: تألیف ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله شافعی دمشقی معروف به ابن عساکر است. دوران زندگی وی با انقراض سلاجقه شام و دورهٔ حکمرانی نورالدین زنگی و صلاح الدین ایوبی بر مناطق شام تقارن دارد. کتاب وی منحصر به احوال دمشق نیست، بلکه یک دورهٔ تاریخ شام، به ویژه از بعد فرهنگی آن به شمار می رود که با سیره نبوی آغاز می شود و عصر خلفای راشدین و فتوحات اسلامی را دربر می گیرد. اهمیت کتاب، به ویژه به سبب ذکر احوال و رجال سیاسی قرن ۶ق/۱۲م است که یکی از منابع مهم در این قرن محسوب می شود. موضوع قابل توجه در این کتاب، داده های تاریخی ناچیز ابن عساکر در رابطه با جنگ های صلیبی است. اما در همین کتاب، در یک بخش، ابن عساکر توصیفی از آخرالزمان براساس روایت پیامبر اسلام دارد، با این مضمون که دجال از سرزمین شام ظهور خواهد کرد و در این میان، اشاره به جبل شام، شهر صور و رمله و نیز عیسی مسیح دارد. سخن وی از دجال منطبق با صلیبیون و جنگ های صلیبی است. نکته مهم دیگر، اشاره بان عساکر به پدیدهٔ اجتماعی مهاجرت در زمان جنگ های صلیبی است. [ ۲۵]
• زیدة الطلب من تاریخ الحلب: تألیف ابوالقاسم کمال الدین عمر بن احمد، معروف به ابن عدیم است. این کتاب از سوی نویسنده از کتاب دیگر مورخ به نام بغیة الطلب فی تاریخ حلب که فرهنگنامه ای تاریخی است برحسب موضوع و نام رجال و امیران شام، استخراج شده است و به ترتیب توالی زمانی و سال شمار تنظیم شده است. این کتاب با آنکه اساساً دربارهٔ حلب است، اما مروی بر تاریخ شام، از فتح اسلامی تا میانه قرن ۷ق/۱۳م است که نویسنده به ارتباط این سرزمین با مصر از طریق ذکر اخبار دولت های طولونی، اخشیدی، فاطمی و بنی مرداس حلب، سلاجقه شام، اتابکان، ایوبیان و جنگ های صلیبی توجه تمام داشته است. اطلاعات این کتاب دربارهٔ جنگ های صلیبی بسیار بااهمیت و مفید است. [ ۲۶]
• معادن الذهب: تألیف یحیی بن حمید بن ظافرطائی معروف ابن ابی طی از مورخان شیعی است که این کتاب را در باب تاریخ حلب نوشته است و در نوشتن کتاب خود از اسناد بهره برده است. مورخینی همچون ابن خلکان و ابن شامه از آثار او بهر برده اند. فصل هایی از این کتاب به حکومت صلاح الدین ایوبی و فرزندش الظاهر، اختصاص دارد. با آن که اب ابی طی به منابع خود اشاره ای نکرده است، اما پیداست که داده های تاریخی وی در مورد جنگ های صلیبی برگرفته از مورخان پیش از خود است. [ ۲۷] [ ۲۸]
• الالمام بالاعلام فیما جرت به الاحکام و الامور المقضیة فی وقعة الاسکندریة و عودها الی حالتها المرضیه: اثر محمد بن قاسم بن محمد نویری مالکی اسکندرانی است که پس از سال ۷۷۵ق/۱۳۷۳م همزمان با سلطنت ملک اشرف در مصر درگذشت. این کتاب، یکی از تاریخ های مهم است که پس از محدوده زمانی دویست سالهٔ جنگ های صلیبی در مصر به نگارش درآمد و یکی از موضوعات اصلی آن صلیبیون و حملات آنها به اسکندریه است؛ وی در سال ۷۶۷ق/۱۳۶۴م شاهد حملات صلیبیون قبرسی به رهبری پیتر یکم لوزینیان به شهر اسکندریه و غارت و تاراج شهر بود. از این رو، وی با هدف ثبت و ضبط مشاهدات عینی و شنیده ها و خاطرات خویش از حملات صلیبی های قبرس به اسکندریه و غلبه بر آن شهر و پیامدهای آن به تألیف این کتاب مبادرت ورزید. [ ۲۹]
• الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل: نوشتهٔ مجیرالدین حنبلی از دیگر تاریخ های مهم محلی شام و از منابع معتبر دربارهٔ اراضی مقدس در اواخر ایام ممالیک است. مؤلف در این اثر اطلاعات مفیدی دربارهٔ اراضی مقدس، اورشلیم و امکان مقدس مسیحی ارائه می کند. [ ۳۰]
