کیسانیه

علت نام گذاری
علت نامگذاری آنان به کیسانیه استنادشان به کیسان است. ( کَیِّس ) در لغت به معنای باهوش و با کیاست است. در تاریخ فرق اسلامی درباره این که کیسان چه کسی است نظرات مختلفی وجود دارد.
کیسان، لقب مختار است که ادعاشده به او وحی می شده و با غیب ارتباط داشته است. ؛ آیت الله خویی در علت نامگذاری مختار به کیسان می گوید: بر فرض درستی این لقب برای او، منشأش همان روایت کَشّی از امام علی ( ع ) است که دو بار مختار را با لقب �یا کَیِّس� خطاب قرار داده است.
کیسان، شخص دیگری غیر از مختار است؛ و مختار عقاید خود را از یکی از وابستگان علی ( ع ) که کیسان نام داشت گرفته است. برخی نیز کیسان را لقب ابوعمره؛ رئیس پلیس مختار و برخی نیز کیسان را لقب غلام حضرت علی ( ع ) دانسته اند.
باورهای کیسانیه
به علت در دسترس نبودن عقاید مستقیم کیسانیان، اعتقادات آنها مستند به گزارش هایی است که مخالفانشان اعم از امامیه یا اهل تسنن به دست داده اند. به اعتقاد محمد ابوزهره، نظریات کیسانیان مشوب به آرای فلسفی است. آنان به بداء، تناسخ، این که هرچیزی دارای ظاهر و باطنی است، جمع شدن حکمت ها و اسرار عالم در انسان و علم علی ( ع ) به این اسرار و حکم، و. . . معتقدند.
در کتاب تاریخ فرق اسلامی، اعتقاد به مهدویت محمد حنفیه، قول به بداء، علم مستودع برای امام، حلول و تناسخ، دعوی نبوت و باطنی گرایی، از معتقدات کیسانیه ذکر شده است. البته درباره استناد سه اعتقاد اخیر یعنی؛ تناسخ و حلول، دعوی نبوت و باطنی گرایی به آنان اظهار تردید شده و احتمال قوی تر را بر عدم اطلاع مختار از چنین اموری دانسته اند.
مهدویت محمد حنفیه
برخی پژوهشگران فرق و مذاهب اسلامی معتقدند محمد بن حنفیه اولین کسی بود که در اسلام مهدی نامیده شد. معتقدین به مهدویت او ادعا می ‎کردند او در کوه رَضْویٰ سکونت کرده و از دو نهر از شیر و عسل ارتزاق می کند تا زمانی که خداوند امرش را بگشاید. آیت الله خویی محمد بن حنفیه را مبرای از کیسانیه دانسته و معتقد است کیسانیه بعد از وفات وی به وجود آمدند.
قول به بداء
"هرچند از دیدگاه شیعه نظریه بداء دیرینه بسیار دارد، اما در روایت منابع فرقه شناختی این نظریه به مختار نسبت داده شده است. بغدادی می نویسد: وقتی لشکریان مختار با شکست از مدائن برگشتند و به او خرده گرفتند که چرا به ما وعده پیروزی دادی، او به آیه ( یمْحُوا اَللّٰهُ مٰا یشٰاءُ وَ یثْبِتُ ) استناد کرد و گفت بداء صورت گرفته است. و این امر سبب اعتقاد کیسانیه به بداء شد.
علم مستودع امام
شهرستانی از �علم مُستَودَع� نزد امام از دیدگاه کیسانیه سخن به میان آورده است. او پس از ستودن محمد بن حنفیه به اینکه دانشی سرشار و اندیشه ای روشن و پیش بینی هایی درست از آینده داشت و امام علی ( ع ) او را از احوال فتنه های آینده روزگار آگاهانیده بود می افزاید: گفته اند: �او علم مستودع امامت را در اختیار داشت تا آنکه این امانت را به صاحبش رساند�.
حلول و تناسخ
درباره حلول و تناسخ، به برخی از شاخه های این فرقه نسبت داده اند که معتقدند: امامت درعلی ( ع ) و سپس حسن ( ع ) و سپس حسین ( ع ) و بعد از آن در محمد حنفیه جریان یافته است، معنی این سخن آنان این است که روح خدا در نبی ( ص ) ، روح نبی در علی ( ع ) ، روح علی ( ع ) در حسن ( ع ) ، روح حسن ( ع ) در حسین ( ع ) و روح حسین ( ع ) در محمد حنفیه و روح محمد حنفیه در فرزندش هاشم و. . . حلول کرده است.
ادعای نبوت مختار
بغدادی می نویسد: برخی از غلات شیعه مختار را فریفتند و به او گفتند تو حجت این زمان هستی و وی را بر ادعای نبوت ترغیب کردند. و مختار هم نزد برخی از خواص از یارانش چنین ادعایی کرد. این مطلب ازآنجا قوت گرفته که مختار عباراتی سجع گونه داشت، ولی با توجه به استقرار وی در کوفه و تشکیل حکومت و حمایت مسلمانان و احادیث اهل بیت این مطلب نمی تواند درست باشد. عامل بعدی این اتهام نامه وی به احنف بن قیس است، از آنجا که احنف طرفدار زبیریان بود این نامه را دستمایه ادعای نبوت مختار قرار داده و حتی بعد از مرگ مختار نیز بر آن دامن می زد. اکراه محمد بن حنفیه از کذاب دانستن مختار آن هم نزد عبدالله بن زبیر پس از قتل مختارخود دلیلی بر واهی بودن این تهمت نسبت به مختار است.
تاویل و باطن گرایی
مقالهٔ اصلی: باطنی گری
در مورد باطنی گرایی می توان به برخی اقوال آنان مثل این که در تفسیر آیه �والتین و الزیتون و طور سینین و هذا البلد الامین� می گفتند: کلمات این آیه بیانگر رموزی است، از جمله این که تین، علی است، زیتون حسن، طورسینین حسین و بلدالامین محمد حنفیه، استناد کرد.
شاخه های کیسانیه
کیسانیه با وجود اینکه دوام چندانی نداشت؛ اما فرقه های مختلفی در درون آن پدید آمد. برخی از منابع این گروه را شامل دوازده فرقه دانسته اند. [۲۶] وجه مشترک فرقه های کیسانی، اعتقاد به امامت محمد بن حنفیه و قول به جواز بداء است.
شاخه های کیسانیه با اختلاف نظر بر سر امام بعد از علی ( ع ) ، پدیدار می شوند؛
گروهی از کیسانیه معتقدند: امام بعد از امام علی، محمد حنفیه است. آنان می گفتند او مانند علی ( ع ) که پرچمدار پیامبر ( ص ) بود، پرچمدار پدرش در جنگ جمل بوده است؛
گروهی معتقدند: بعد از علی ( ع ) ، حسن ( ع ) و حسین ( ع ) امام هستند و پس از آنها محمد بن حنفیه امام است که خودشان بر دو شاخه می شوند؛
گروهی معتقدند محمد بن حنفیه زنده و همان مهدی موعود است. این فرقه کربیه نام دارند. علت نامگذاری آنها به کربیه انتسابشان به پیرمردی نابینا به نام ابوکرب الضریر است. اینان معتقد بودند؛ محمد بن حنفیه در کوه رضوی است و تا زمان ظهور؛ از آسمان برایش غذا آورده می شود و حیواناتی از او محافظت می کنند.
گروهی، به مرگ محمد بن حنفیه باور دارند که دو دسته می شوند؛
برخی معتقدند امام بعد از او، برادرزاده اش علی بن حسین ( ع ) است؛
برخی معتقدند پس از او، امامت به ابوهاشم عبدالله بن محمد حنفیه رسید که به هاشمیه معروف شده و بعد از مرگ ابوهاشم بر سر جانشینی وی دچار اختلاف شدند؛
گروهی می گویند: به وصیت ابوهاشم، امام بعد از وی، محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب است. [یادداشت ۱] این فرقه راوندیه نامیده می شود؛
گروهی می گویند: امامت به بیان بن سمعان رسیده که بیانیه نامیه می شوند؛
گروهی هم می گویند: امامت به عبدالله بن عمرو بن حرب رسیده که حربیه نامیده می شوند. ( ویکی شیعه )

و دوباره برمی گردد و در زمین عدل و داد می گستراند. برخی دیگر می گفتند او وفات یافته و امامت از وی به فرزندش ابوهاشم منتقل شده است. به گزارش محمدجواد مشکور ( درگذشت: ۱۳۷۴ش ) ، موّرخ و استاد دانشگاه تهران، در �فرهنگ فِرَق اسلامی�، فرقه کیسانیه پس از محمد بن حنفیه به دوازده گروه انشعاب یافت که همگی در اعتقاد به امامت محمد بن حنفیه اشتراک داشته اند. برخی از فرقه های کیسانیه عبارت اند از: هاشمیه، کَرُبیه، حَمْزیه، بیانیه، حَربیه.