شاه جهان بیگم

بر خیزم و نگاه بهر چار سو کنم
باشد که رفته رفته تو را روبرو کنم
این جست و خیز ساغر کم ظرف و تنگ ماست
مستی اگر کنم به شکوه سبو کنم
در دوران حکومت استبدادی که اراده فرمانروایان بدون چون و چرا حکم فرما بوده و قانونی که محصول افکار و ناشی از تمایل مردم باشد وجود نداشت، فلاسفه و علماء علوم اجتماعی و شعراء سعی و اهتمام داشتند اینگونه فرمانروایان مطلق العنان را با تعلیمات دینی و اخلاقی در راه خیر و صلاح رهنمائی کنند و با مضامین دلربا و معانی گیرنده دماغ و افکار آنان را تلطیف و مستعد سازند تا بتوانند ماوراء قدرت مادی و حکومت شخصی را بنگرند و دریابند که این مخلوق و این جهان برای اطاعت از فرد و قبول تحمیلات شخصی که زائیده شده غرور و خودخواهی است خلق نشده اند، و حفظ نظام اجتماع جز با تامین تمایلات معقولانه عامه مردم امکان پذیر نیست و بهمین جهت هر یک از سلاطین و امراء با دانش و فضل و شعر و ادب سروکار داشته و آشنا بوده اند، کمتر دیده شده است که از راه خیر و صلاح منحرف شوند چنانکه می بینیم شاه جهان بیگم که فرمانروائی مطلق العنان بوده چون از تعلیمات واقعی دینی و اخلاقی پیروی میکرده میگوید:
ای چرخ چه کردی به سلیمان و سکندر؟
کز تو هوس عیش بود شاه جهان را
هیچ عاملی جز تلطیف روح و تزکیه نفس یک بانوئی را که بر تخت فرمانروائی نشسته و بر عوج قدرت مطلقه قرار دارد و غرور زنانه هم باید بر آن افزوده شود به حقیقت بینی در عدم ثبات کر و فر ظاهری وا نمیدارد تا بگوید:
شاه جهانم بیگمان، هم تاج ور در هندوان
جز یاد داور در جهان، دارم نه سودای دگر
و همین سنخ تفکر است که این بانوی صاحب کمال و جمال، و دارای قدرت مطلقه را راه می اندازد که وجب بوجب زمینهای قلمرو فرمانروائی را بازدید و مساحی کند و در آبادی آن برای سعادت و آسایش مردم آنجا اهتمام ورزد و برای آنکه خدا و خلق از او راضی شوند به ساخت مسجد و بیمارستان و کارهای خیر دیگر اقدام نماید.
خیرات حسان جلد دوم، اشعار ذیل را بنام شاه جهان ثبت کرده و با تجلیل از ادب دوستی و طبع شاعرانه وی یاد میکند:
دریافت، عطای کبریائی ما را
در حضرت دوست، جبهه سائی ما را
چون عاجزی از پادشهان مقبول است
نازم که کشد به پادشاهی ما را
یا:
چون بال و پر افشاند و چون دام ببرّد؟
صیدی که ز صیاد بریدن نتواند؟
یا:
بیدل مباش شاه جهان این محبت است
صد بار زنده گردم و مرگ آرزو کنم