جلایریان

دانشنامه آزاد فارسی

جَلایریان (حک: ۷۴۰ـ۸۳۵ق)
(یا: آل جَلایر؛ ایلکانیان) سلسله ای از امیران مغول نژاد آذربایجان و عراق عرب. بنیادگذار این سلسله، شیخ حسن ایلْکانی یا حسن جلایر، نوادۀ امیر ایلْکانویان قبیلۀ جلایر است. پس از مرگ شیخ حسن، پسرش، سلطان اُویس جلایر، به جای وی نشست. سلطان اُویس در ۷۵۹ از بغداد به آذربایجان رفت و تبریز را گرفت و هفده سال حکومت کرد. پس از اُویس پسرش، سلطان حسین جَلایر، جانشین وی شد. در ۷۸۴ سلطان احمد جلایر بر برادرش، سلطان حسین، شورید و او را به قتل رساند. در ۷۸۸ وقتی امیرتیمور آذربایجان را گرفت، سلطان احمد ناگزیر از حکومت عراق شد و در ۷۸۹ به مصر رفت و پس از درگذشت امیرتیمور، به تبریز بازگشت. سلطان احمد جلایر طبع شعر داشت و به سه زبان فارسی، ترکی، و عربی شعر می سرود. مجموعه اشعار او با نام دیوان سلطان احمد جلایر به سبب داشتن نقاشی های مینیاتور در حاشیۀ صفحاتش، معروف است و می توان گفت که این نقاشی ها تلفیقی از سبک های نقاشی ایرانی، چینی، و اروپاییست. در حال حاضر این اثر در گالری فریر، در واشینگتن، نگهداری می شود. سرانجام در ۸۱۳ با کشته شدن سلطان احمد، سلسله آل جَلایر منقرض شد. آل جلایر گرایش های شیعی داشتند و برگزیدن نام هایی مانند حسن و حسین نیز نشانه ای از این گرایش است. در دورۀ جلایریان هنر نگارگری اهمیت والایی داشت و تبریز و بغداد مرکز فعالیت های هنری بود.

پیشنهاد کاربران

آل جلایر، جلایریان، سلسلهٔ ایلکا یا ایلکانیان دودمانی پارسی مآب و مغول نژاد بودند که از ۷۴۰ قمری ( ۱۳۴۰ میلادی ) تا ۸۳۵ قمری ( ۱۴۳۲ میلادی ) بر بخش هایی از ایران و عراق امروزی ( عراق عرب و عراق عجم ) تسلط داشتند. جلایریان عمدتاً ترکیزه یا حداقل تُرک زبان شده بودند و عناصر تُرکی را در عراقِ عرب با بنیادی محکم ترسیم نمودند، بنابراین زبان ترکی به زبان رایج پس از زبان عربی تبدیل شد.
...
[مشاهده متن کامل]

پس از مرگ ایلخان ابوسعید بهادرخان که به انقراض سلسله هولاکویی انجامید، شماری از شاهزادگان و مدعیان دیگر مغول درصدد تسلط بر امپراتوری ایلخانی یا بخش هایی از آن برآمدند و پیامد آن کشمکش های پیوسته برای کسب قدرت بود که پاره ای از آن به گونه حاکمیت آل جلایر ( یا جلایریان ) چهره نمود که قلمروشان به موازات بین النهرین، آذربایجان و بعدها شروان دامن گسترانیده بود. این سلسله با قدرت یابی شیخ حسن بزرگ در بغداد به سال ۷۴۰ق/۱۳۴۰م آغاز شد. دوره اوج حکمرانی آل جلایر مقارن است با دوران حکومت شیخ اویس و با مرگش دوره زوال این سلسله آغاز می شود که مقارن است با حملات تیمور به ایران و بین النهرین و اوج گیری ترکمانان قراقویونلو.
واژه «جلایر» از نام یکی از قبیله های بزرگ و مهم مغول ریشه گرفته است. اغلب سلسله ایلکا یا ایلکانیان نیز نامیده می شود. نام ایلکا از ایلقه نویان ( یعنی امیر ایلقه ) پدر جد شیخ حسن گرفته شده است که در مقام یکی از فرماندهان هولاکو سهم عمده ای در فتح آسیای مرکزی و شامات به دست مغولان داشت. فرزندان او نیز در اشرافیت نظامی امپراتوری ایلخانی مقام والایی یافتند و چند تن از آنان توانستند دخترانی از خاندان هولاکو را به نکاح خود درآورند. از آن میان حسین نوه ایلقه با دختر ایلخان ارغون به نام اولجتای ازدواج کرد و شیخ حسن بزرگ مؤسس آل جلایر فرزند این دو بود.
شیخ حسن بزرگ که در زمان ابوسعید به بالاترین منصب یعنی اولوس بیک و نایب مناب دست یافت در کشمکش های پی در پی قدرت در اواخر حکومت مغولان شخصیت تأثیرگذاری از خود نشان داد. ظاهراً هدف وی بیشتر بازسازی امپراتوری ایلخانی بوده تا براندازی آن. گفته شده که وی هرگز لقبی به غیر از اولوس بیک به خود نبست و چند تن از از خانان چنگیزی را نیز به رسمیت شناخت. فرزندش سلطان اویس که پس از وی به قدرت رسید، اولین کسی است که لقب سلطان بر خود نهاد. وی آذربایجان را متصرف شد. در کشمکشهای قدرت طلبی آل مظفر به نفع شاه محمود دخالت کرد و در نبرد موش قراقویونلوها را در هم شکست. پس از مرگ سلطان اویس دوران زوال آل جلایر آغاز شد. پسرش حسین، تبریز را به شاه شجاع از آل مظفر واگذار کرد، هر چند به زودی دوباره آن را تصرف کرد. وی در رویارویی با ترکمانان قراقویونلو موفق بود اما با سرکشی برادرانش شیخ علی، احمد و بایزید مواجه شد. در صفر ۷۸۴/ آوریل ۱۳۸۲ سلطان احمد تبریز را تصرف و سلطان حسین را به قتل رسانید. پس از آن شیخ علی در بغداد و بایزید در سلطانیه قد علم کردند. سلطان احمد برای سرکوب شیخ علی از دشمن بزرگ خاندانش یعنی قراقویونلوها کمک طلبید. سپس پیمانی بین دو برادر منعقد شد و آذربایجان، مغان و آران به سلطان احمد و عراق عجم به سلطان بایزید واگذار شد. همچنین مقرر شد که عراق عرب بین دو برادر تقسیم شود. این پیمان اما دوامی نداشت و احمد به زودی بغداد و بعدها سلطانیه را تصرف کرد. این زمان مصادف بود با آغاز حملات تیمور به ایران. تیمور به سال ۱۳۸۵ سلطانیه و در سال ۱۳۹۳ پس از شکست دادن آل مظفر بغداد را متصرف شد. سلطان احمد توانست بگریزد و کمی بعد دوباره به بغداد بازگشت و حکومتش را از سرگرفت. اما وقت موج سوم حملات تیمور آغاز شد، سلطان احمد را یارای مقاومت نبود. لاجرم بغداد در ۲۷ ذوالقعده ۸۰۳/ ۹ ژوئیه ۱۴۰۱ با یورش وحشتناکی تصرف شد، تیمور دستور قتل عام بیرحمانه مردم شهر را صادر کرد. سلطان احمد به ممالیک پناه برد و مدتی به همراه قرایوسف قراقویونلو در قلعه ای محبوس بود. پس از آزادی قرایوسف به تبریز رفت و سلطان احمد به بغداد برگشت تا اینکه قرایوسف وی را در جنگی شکست داد، اسیرش ساخت و سپس گردنش را زد. کمی بعد قراقویونلوها شاه ولد را شکست داده و بغداد را متصرف شدند. دیگر سلاطین آل جلایر به سلطنت خود در شوشتر و سپس حله ادامه دادند. آخرین سلطان جلایری، سلطان حسین دوم بود که پس از سقوط حله به دست قراقویونلوها کشته شد ( ۳ ربیع الاول ۸۳۵ ق/۹ نوامبر ۱۴۳۱م ) .

جلایریانجلایریانجلایریانجلایریانجلایریانجلایریان
منابع• https://fa.wikipedia.org/wiki/جلایریان

بپرس