تال

ز سیری بس که هندو سیرخور شد
همه تال برنجش تال زر شد.
امیرخسرو ( از فرهنگ جهانگیری ) .
|| نام سازی است در هند که از روی سازند. ( آنندراج ) . دو پیاله کوچک کم عمق باشد از برنج که خنیاگران هندوستان بهنگام خوانندگی آنها را برهم زنند و بصدای آن اصول نگاه دارند و رقص کنند. ( از برهان ) ( انجمن آرا ) ( فرهنگ جهانگیری ) ( آنندراج ) ( غیاث اللغات ) ( ناظم الاطباء ) . در میان ایرانیان زنگ نام دارد. ( انجمن آرا ) . واکنون ما آنها را زنگ می گوئیم. ( ناظم الاطباء ) . زنگی که رقاصان به انگشتان خود بسته وقت رقص برهم زنند. ( فرهنگ نظام ) . این لفظ هندی است. ( غیاث اللغات ) ( آنندراج ) . در این معنی هم هندی است و شعرای فارسی هند آن را استعمال کرده اند. ( فرهنگ نظام ) :
دگر ساز برنجین نام آن تال
بر انگشت پریرویان قتّال
گرفته چون پیاله تال در دست
نه از می از سرود خویشتن مست.
امیرخسرو ( از فرهنگ جهانگیری ) .
فرورفته در مغز ارباب حال
شراب خم مندل از جام تال.
ظهوری ( از آنندراج ) .
|| روی که بعربی صفر خوانند. ( برهان ) . برهان و مقلدانش روی را که فلزی است ، از معانی این لفظ قرار دادند که به هیچ وجه ثابت نیست. ( فرهنگ نظام ) .
تال. ( اِ ) نام درختی است در هندوستان شبیه بدرخت خرما. ( برهان ) ( از فرهنگ جهانگیری ) ( از انجمن آرا ) ( از فرهنگ نظام ) ( ناظم الاطباء ) . که آن را درخت ابوجهل نیز گویند. ( برهان ) . و برگ آن را زنان برهمن در شکاف گوش نهند یعنی نرمه گوش را بشکافند و آن برگ را پیچند و در آن شکاف گذارند. ( برهان ) . رجوع به فرهنگ جهانگیری و انجمن آرا و ناظم الاطباء و فرهنگ نظام شود. و برهمنان کتابهای خود را از برگ آن درخت سازند و با نوعی از قلم فولادی بر برگ آن درخت چیزی نویسند. ( برهان ) . رجوع به فرهنگ جهانگیری و ناظم الاطباء شود. برگ آن در قدیم بجای کاغذ استعمال میشده و اکنون هم در دهات هند استعمال میشود. ( فرهنگ نظام ) . لفظ مذکور در این معنی هم مفرس از �تار� هندی است که با رای مخصوص هندی است و امیرخسرو و شعرای دیگر آن را استعمال کرده اند. ( از فرهنگ نظام ) :
عمیا کسی که دم زد از این صبح ، کاذب است
خفاش لاف نور کجا دارد احتمال
گوش هلال باز توان کرد از این ورق
همچون شکاف گوش برهمن ز برگ تال.
امیرخسرو ( از فرهنگ جهانگیری ) .
برگ تال را در دیار هند با فوفل و آهک خورند و گویند آن برابر کف دستی است و آن را پان نیز گویند و خوردن آن با فوفل و آهک لب را سرخ کند و آن را تنبول نیز گویند. ( انجمن آرا ) . و رجوع به فرهنگ ناظم الاطباء شود :
زبانش ببازی همی با لگام
تو گفتی زند تال هندی بکام.
فتحعلی خان ملک الشعرا ( در مدح اسب ، از انجمن آرا ) .
رجوع به تامول و تامبول وتانبول و تنبول و پان شود. و آبی از آن درخت حاصل کنند که مانند شراب نشئه دهد. ( برهان ) . رجوع به فرهنگ جهانگیری و ناظم الاطباء و انجمن آرا و فرهنگ نظام و �تار� ( درخت ) شود.
تال. ( اِ ) آبگیر باشد و آن را تالاب نیز گویند. ( فرهنگ جهانگیری ) . آبگیر و تالاب و استخر و برکه بزرگ را نیز گفته اند. ( برهان ) ( از آنندراج ) ( از انجمن آرا ) . و بعضی گویند به این معنی هندی است. ( برهان ) . بعضی از اهل لغت �تال � را بمعنی آبگیر هم نوشته اند چه تاکنون آبگیر و استخر را در هند تالاب گوینداما فارسی بودن این لفظ ثابت نیست. ( فرهنگ نظام ) .
تال. ( هندی ، اِ ) بزبان هنود فاصله میان سر انگشت میانه دست تا سر انگشت شصت. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی چ لایپزیک ص 79 شود. || هندوان قسمت زیرین خط افق رانامند. در مقابل �اپر� که قسمت برین آن است. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ایضاً ص 145 شود. || به هندی نام طبقه نخستین از هفت طبقه زیر زمین است. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ایضاً ص 113 شود
تال. ( اِ ) داردوست . ( درختان جنگلی ایران تألیف حبیب اﷲ ثابتی ص 172 ) . || در شمال ایران : تَمیس . ( درختان جنگلی ایران ایضاً ) . || در لاهیجان و لفمجان و دیلمان ، گیاهی است دارای ساقه های پیچنده ، برگهای آن شبیه به نیلوفر ولی کمی کشیده تراست. گلهای سفیدرنگ بسیار لطیفی دارد. مؤسسه کشاورزی لاهیجان آن را �کونولوولوس � تشخیص داده است. ( فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده ) .
منبع. لغت نامه دهخدا
با توجه به تصویر و مدخلهای ارسالی از دو فرهنگ معتبر ( فرهنگ ریشه شناختی دکتر دوست و لغتنامه دهخدا ) ، واژه �تال� در فارسی یک واژه چندمعنا ( همنام ) است که ریشه غالب آن هندی ( سنسکریت/پالی/پراکریت ) بوده و از طریق شاعران فارسیزبان هند ( مانند امیرخسرو دهلوی ) وارد متون فارسی شده است. در ادامه، معانی مختلف آن را دستهبندی و خلاصه میکنم:
۱. درخت نخل هندی ( تال ۱ در منبع اول )
� درختی شبیه به خرما در هندوستان که برهمنان کتابهای خود را بر برگ آن مینوشتند و از برگ آن برای شکافتن گوش ( نرمه گوش ) استفاده میکردند.
� از آن نوشابهای مسکرآور ( نوعی شراب نخل ) به دست میآید.
� ریشه شناسی: از سنسکریت �tāla� و پالی �tāla� به معنی نخل و شراب حاصل از آن.
� در دهخدا به آن �درخت ابوجهل� نیز گفته شده و برگ آن را با فوفل و آهک میخورند ( همان تنبول/پان ) .
۲. طبق و سینی فلزی ( تال ۲ در منبع اول )
� ظرفی از مس، برنج، طلا یا نقره که به آن �سینی� یا �طبق� میگویند.
� ریشه شناسی: از هندی �thāl� ( به معنی ظرف، طبق ) و سنسکریت �sthaḷ� ( کاسه، جام ) . در فارسی امروز هند به �تهالی� معروف است.
� نمونه شعر: امیرخسرو: همه تال برنجش تال زر شد.
۳. ساز کوبهای ( دو پیاله برنجی ) ( تال ۳ در منبع اول )
� دو پیاله کوچک برنجی که خنیاگران هندی هنگام خوانندگی و رقص به هم میزنند تا ضربآهنگ ( اصول ) را حفظ کنند.
� در فارسی امروز ایران، این ساز را �زنگ� یا �سنج کوچک� مینامیم.
� نمونه شعر: امیرخسرو: دگر ساز برنجین نام آن تال.
۴. آبگیر و استخر ( تالاب )
� در دهخدا آمده که �تال� به معنای آبگیر و برکه بزرگ است و امروزه در هند به آن �تالاب� ( Talaab ) میگویند. هرچند برخی تردید دارند که فارسی کهن باشد، اما کاربرد آن در هند ثابت است.
۵. اصطلاحات نجومی و اندازهشناسی هندو
� در دهخدا به نقل از تحقیقات بیرونی: به هندی، فاصله بین سرانگشت میانه تا شصت را �تال� گویند.
� همچنین به بخش زیرین خط افق و نام یکی از طبقات هفتگانه زیرزمین در اساطیر هند گفته میشود.
۶. معانی محلی در خود ایران ( بر اساس دهخدا )
� در شمال ایران ( گیلان، لاهیجان، دیلمان ) به گیاهی پیچنده با گلهای سفید ( از جنس Convolvulus یا پیچک صحرایی ) �تال� میگویند.
� همچنین در جنگلهای شمال به درخت �تمیس� نیز �تال� اطلاق شده است.
- - -
نکته پایانی:
در فرهنگ دهخدا تأکید شده که معانی ۱، ۲ و ۳ ( درخت، طبق، ساز ) ریشه هندی دارند و شاعران مقیم هند آنها را وارد شعر فارسی کردهاند. اما معانی ۴ و ۵ نیز ریشه در فرهنگ و زبان شبهقاره دارند. تنها معانی ۶ ( گونههای گیاهی شمال ایران ) ریشه بومی فارسی دارند و ارتباطی با ریشه هندی واژه ندارند.

تال. [ لِن ْ ] ( ع ص ) از تِلو به معنی خواندن و قرائت کردن قاری. تلاوت کننده. و در حدیث است تال ِ للقرآن والقرآن یلعنه ُ.
منبع. لغت نامه دهخدا
این مدخل جدید از لغتنامه دهخدا، ریشهای کاملاً عربی دارد و هیچ نسبتی با سانسکریت و معانی هندیِ قبلی ( درخت نخلِ هندی، طبق، ساز و آبگیر ) ندارد.
در واقع، واژه �تال� در فرهنگهای فارسی، یک نمونهی کلاسیک از �همنامهای کامل� ( Homonyms ) است که از دو خانوادهی زبانیِ کاملاً بیگانه وارد فارسی شدهاند:
ریشهی عربی ( مدخل جدید شما ) :
۱. جمعِ �تالَه� ( نهالهای ریز خرما ) : از ریشهی عربی �ت - ل - ه� به معنی بریدن یا کندنِ نهال برای جابجایی.
۲. تابع و پیرو ( اتباع ضال ) : در عبارت عربی �رِجالٌ ضالٌّ تالٌ� به معنی �مردمانی گمراه و سرگردان� که در آن �تال� فقط برای تأکید و هماهنگی با لفظ �ضال� آمده است.
۳. خواننده و تلاوتکننده ( تالِ قرآن ) : صفت فاعلی از فعل عربی �تلا� ( خواندن ) ؛ در حدیث اشارهشده به کسی گفته میشود که آیات را میخواند، اما کردارش با آن هماهنگ نیست.
- - -
در مقابلِ معانیِ هندیِ قبلی ( ریشهی سانسکریت/پراکریت ) :
� تالِ درختی ( از سنسکریت �tāla� )
� تالِ طبق و سینی ( از هندی �thāl� و سنسکریت �sthaḷ� )
� تالِ ساز برنجی ( از همین ریشهی هندی )
� تالاب/آبگیر ( از هندیِ امروزین �talaab� )
پس فارسیزبانانِ قدیم ( و دهخدا ) این دو دسته را صرفاً بهخاطر یکساننویسی در خط فارسی ( تال ) در کنار هم ثبت کردهاند، درحالی که از نظر ریشهشناسی، واجشناسی ( تلفظ کهنِ عربی با حرفِ �ط� یا �ت� متفاوت بوده ) و معنا، کاملاً از هم جدایند. درست مانند واژهی �سیر� در فارسی که هم به معنای سبزی است ( ریشهی ایرانی ) و هم به معنای پر شدن ( ریشهی عربی ) .

• منابع ها. تاریخ ادبیات ایران، ذبیح الله صفا، خلاصه ج. اول و دوم، انتشارات ققنوس، ۱۳۷۴
• تاریخ ادبیات ایران، ذبیح الله صفا، خلاصه ج. سوم، انتشارات بدیهه، ۱۳۷۴
• حسن بیگ روملو، �احسن التواریخ� ( ۲ جلد ) ، به تصحیح�عبدالحسین نوایی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹. ( مصحح در پایان جلد اول شرح مفصل و سودمندی از فهرست لغات�ترکی�و�مغولی�رایج در متون فارسی از سده هفتم به بعد را نوشته است )
• فرهنگ فارسی، محمد معین، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۵
• غلط ننویسیم، ابوالحسن نجفی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۸۶
• فرهنگ کوچک زبان پهلوی، دیوید نیل مکنزی، ترجمه مهشید فخرایی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۹

می بافند و ظریف و محکم هست۳. رشته کلام و اصطلاح تال بر یعنی کسی که رشته کلام رو از دست فرد خارج می کند کسی که میان حرف دیگری می پره. تال به معنی تار موسیقی نیز استعمال می شود تا ل و تمبک یعنی موسیقی کمانچه با تمبک