ایساتیس

پیشینه زندگی در این ناحیه به دوران پیشاتاریخ باز میگردد، سنگ نگاره های روستای خراشه/فراشاه و ارنان حضور انسان های اولیه در این منطقه را ثابت میکند، همچنین یافته شدن آثاری از عیلامیان باستان در کهنشهر میبد و آثار باستانی نارین قلعه میبد حضور تمدن در این جغرافیا، هرچند اگر کم به خاطر شرایط نچندان مطلوب بارش را ثابت میکند.
در دوران هخامنشی اینجا احتمالا کثه نامیده میشده که در فارسی نو به شکل کده به معنی خانه/آبادی/محل نشستن در امده، مشهورترین یادگار ان دوران قنات ۸۰کیلومتری ۲۵۰۰ساله زارچ است که باز هم به عنوان قدیمی ترین هم درازترین قنات جهان در یونسکو و میراث ملی ایران به ثبت رسیده و از برگ های روشن تاریخ بشر در مدیریت آب است.
از دوران اشکانی در اینجا قلعه شوّاذ و شهر اشکذر برجای مانده است، اشکذر از مراکز پرورش اسب در ایران است و نامش احتمالا تحریف ارشک - آذر است که یکی از بزرگان اشکانیان بوده و در شواذ هم ارگی با چند نوشته برجای مانده. ولی اصل رونق باستانی منطقه به دوره ساسانی بازمیگردد، زمانی که ارگ هایی مانند ارگ خورمیز و ارگ سریزد ( که نخستین صندوق امانات جهان که تا همین ۱۰۰سال پیش هم کاربردی بوده ) و ارگ خرانق و شهر مهریز و روستای توران پشت و. . . برجای مانده. غالب این آثار هم منسوب به شاهزادگان ساسانی هستند، مهریز منسوب به مهرنگار دختر انوشه روان ساسانی است، توران پشت منسوب به توران یا پوران دخت دختر خسرو پرویز ساسانی است. بناهای خرانق با پیشینه نزدیک به ۱۶۰۰سال هم یکی دیگر از این آثار باستانی هستند. و ارگ سریزد هم از شگفتی های خشتی جهان. که نخستین بانک ایران هم نامش گذاشته اند.
در صدر اسلام یزد سه منطقه اصلی داشته خَویدک که جوودنشین بوده و سریزد/هرفته و فهرج که زرتشتی بوده اند. وقتی اعراب به اینجا می رسند سه دیهه تصمیم می گیرند که مقاومت کنند، در آغاز پیروز و غالبند ولی تازش و آیش بیشتر و بیشتر سپاه عرب آنهارا مجبور به مدارا میکند و برای همین در مدت پنج روز در فهرج مسجدی میسازند، این مسجد هنوز پایبرجاست و قدیمی ترین مسجد ایران است. ( مسجد جامع فهرج، با قدمت نزدیک به ۱۴۰۰سال، قدیمی ترین مسجد ایران، البته مسجد تاریکخانه در سمنان هم بسیار قدیمی است و تقریبا همزمان با فهرج ساخته شده. )
یزد احتمالا یکی از نخستین نقاط ایران است که گرایشات شیعی نشان میدهد، سنگ نوشته های گورستان توران پشت و نوشته های بقعه ها که اکثرا برای زمان سلجوقی هستند بسیار از خدیجه بانو که مورد احترام بسیار بالای شیعیان است و "قائم" نام برده اند. این فرضیه مطرح میشود که یزد و خراسان و سیستان ( البته یزد همواره جزو فارس بوده ) از نخستین مناطق شیعه ایران باشند.
در عصر اسلامی به خاطر مرکزی بودن، این ناحیه هم بسیار پررونق میشود و هم هنر و فرهنگش روز به روز بالنده تر میشود، معماری خیره کننده مسجد جامع یزد، تکیه میرچماق، بقعه ۱۲امام، زندان اسکندر، بقعه سید رکن الدین، بازارهای کهن و سراسر بافت تاریخی اسرارآمیز شهر، و همچنین تنوع بسیار بالای صنایع کهن و نو از جمله سفال و زیلو ( به ویژه در میبد ) ، فرش و قالی، پارچه های گوناگون که شناخته شده ترین هایشان ترمه و دارایی ( هردو هم به نام یزد ثبت شده اند، دارایی یا ایکات هم در هیچ نقطه دیگری از ایران پیدا نمی شود. ) ، چادیشو ( چادرشب ) ، دستمال یزدی و. . . و شیرینی های فراوااان از جمله قطاب، کیک یزدی، سوهان آردی، حاجی بادام، انواع لوز، نان برنجی، گونه های خاصی از باقلوا که با باقلوای ترکی تفاوت دارد، گونه های خاصی از زولبیا و بامیه، فالوده یزدی، قهوه یزدی و. . . از دیگر مظاهر این ناحیه هستند.
امروز این منطقه از مناطق زرخیز ایران ( بهشت معادن ایران ) و سرزمینی با مردم خونگرم و بسیار مهماندوست ( یا حتی به گفته برخی غریبه پرست ) هستند. در اینجا سه دین گوناگون صدها سال با هم زیسته اند ( اسلام، زرتشتی و یهودی، شهر یزد به تنهایی ۱۱کنیسه ثبت شده دارد! هرچند که بجز دوتا، بقیه اوضاع خوبی ندارند ) ، اقوام مختلف باهم زیسته و همچنان زندگی میکنند. اصالت یزد به گنجه ها و موزه ها نرفته بلکه در کوچه و خیابان همراه با مردم زندگی میکند، آنها به "ایرونی بودن" میبالند و ایران به آنها
حالا چارتا نژادپرست حسود و زباله مثل" علی" هم بیایند آنها را هندوی مهاجر بخواند، کی اهمیت میدهد.

اگر به این باشد که تمام گیتی مهاجرند چون از افریقا درآمده و در سراسر جهان پراکندند .