اسفند

امشاسپند سپندارمذ، نگهبان و ایزدبانوی زمین سرسبز و نشانی از باروری و زایش است. در فرهنگ پهلوی سپندرمت یا همان سپندارمذ، نام یکی از امشاسپندان و در عین حال نام پنجمین روز ماه و دوازدهمین ماه سال معرفی شده است. [۱] وی را همان الهه بسیار قدیمی اسفند دانسته اند و گفته اند که او را دو امشاسپند دیگر یعنی هورواتات ( خرداد ) و امرتات ( امرداد ) همراهی می کنند و این سه گروهی از امشاسپندان را می سازند که قرینهٔ سه امشاسپند نخستین، یعنی وهمن ( وهومن یا همان بهمن ) ، اشه وهیشته ( اردیبهشت ) و خشتره وییریه ( شهریور ) محسوب می شوند.
سپند آرامئیتی یا همان اسفند به معنی بی نقصی و سلامت کامل است. وی محافظ و پاسدار زمین و در عین حال مظهر تمکین، تقوا و عبادت می باشد.
واژه شناسی
این واژه که در اوستایی �سْپِنْتَه آرمَئیتی� ( Spenta - �rmaiti ) می باشد و نام چهارمین امشاسپند است، از دو بخش �سپنته� ( Spenta ) یا �سپند� به مانک پاک و مقدس و �آرمئیتی� ( �rmaiti ) به مانک فروتنی و بردباری تشکیل شده است و مانک این دو با هم فروتنیِ پاک و مقدس است. این واژه در پهلوی �سپندارمت� ( Spand�rmat ) و در فارسی �سپندارمذ� و �اسفندارمذ� و �اسفند� شده است.
به لحاظ لغوی، در این تعبیر کلمهٔ اَرمَیتی به معنای اخلاص و فروتنی و فداکاری و بردباری مقدس می باشد که در ویده ها نیز به همین نام و در همین معانی به کار برده شده است. این تعبیر در ریگ وده به معنی زمین و در پهلوی به معنای فرزانه کامل آمده است. امّا سپنت، صفت ارمیتی می باشد که بعدها بدان افزوده شده است.
سپندارمذ در جهان معنوی نمودار محبت و بردباری و تواضع اهورامزدا است و در جهان مادی فرشته ای است که موکّل زمین است. اَرمیتی همواره زمین را خرّم و آباد و بارور می سازد و هر کسی که در زمین به کشت و زرع بپردازد و مزرعه ای را آباد کند، خشنودی او را فراهم ساخته است.

• منابع ها. تاریخ ادبیات ایران، ذبیح الله صفا، خلاصه ج. اول و دوم، انتشارات ققنوس، ۱۳۷۴
• تاریخ ادبیات ایران، ذبیح الله صفا، خلاصه ج. سوم، انتشارات بدیهه، ۱۳۷۴
• حسن بیگ روملو، �احسن التواریخ� ( ۲ جلد ) ، به تصحیح�عبدالحسین نوایی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹. ( مصحح در پایان جلد اول شرح مفصل و سودمندی از فهرست لغات�ترکی�و�مغولی�رایج در متون فارسی از سده هفتم به بعد را نوشته است )
• فرهنگ فارسی، محمد معین، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۵
• غلط ننویسیم، ابوالحسن نجفی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۸۶
• فرهنگ کوچک زبان پهلوی، دیوید نیل مکنزی، ترجمه مهشید فخرایی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۹