formalist

این جنبش عمدتاً در روسیه ( ۱۹۱۵–۱۹۳۰ ) با گروه **�حلقهٔ زبانشناسی مسکو�** و **�انجمن بررسی زبان شعر� ( اپویاز ) ** شکل گرفت. چهره های برجستهٔ آن عبارتند از: ویکتور شکلوفسکی، رومن یاکوبسون، یوری تینیانوف، و بوریس ایکنباوم. بعدها ایده های فرمالیستی در **نقد نو ( New Criticism ) ** در انگلستان و آمریکا ادامه یافت.
### مفاهیم کلیدی در فرمالیسم
**۱. آشنایی زدایی ( Defamiliarization / Ostranenie ) **
ویکتور شکلوفسکی معتقد است که وظیفهٔ ادبیات �آشنایی زدایی� از جهان است. زبان روزمره به دلیل تکرار، خودکار و بی توجه می شود. ادبیات با استفاده از تکنیک هایی مثل غافلگیری، انتخاب واژگان غیرعادی، و ساختارهای پیچیده، اشیاء و تجربیات را **غریب** نشان می دهد تا مخاطب دوباره آن ها را به طور فعالانه درک کند.
**۲. تمایز فرم و محتوا ( Form vs. Content ) **
برخلاف نقد سنتی که محتوا ( داستان، شخصیت، پیام ) را مهم می دانست، فرمالیست ها **فرم** را اصل می شمارند. شکل دهی ( روش بیان ) است که مادهٔ خام زندگی را به ادبیات تبدیل می کند. به تعبیر یاکوبسن، ادبیات �سازماندهی خاص زبان� است.
**۳. نقش جلوه های آوایی و دستوری**
فرمالیست ها به تکرار صداها، وزن، قافیه، و الگوهای نحوی توجه می کنند. برای مثال در یک شعر، موسیقی و ساختار نحوی به اندازهٔ معنی واژگان اهمیت دارد.
**۴. جداسازی ادبیات از تاریخ و جامعه**
فرمالیست ها بر این باور بودند که تکامل ادبی با قوانین درونی خود حرکت می کند ( نه در واکنش به تغییرات اجتماعی ) . ادبیات با تخریب و بازسازی فرم های پیشین دگرگون می شود ( تینیانوف ) .
### تفاوت فرمالیسم روسی با نقد نو ( New Criticism )
| معیار | فرمالیسم روسی | نقد نو آمریکایی |
| - - - - - - - | - - - - - - - - - - - - - - - | - - - - - - - - - - - - - - - - - |
| **تأکید اصلی** | ادبیت ( چیزی که متن را ادبی می کند ) | کل ارگانیک متن، پارادوکس و ابهام |
| **منبع تأثیر** | زبان شناسی ( یاکوبسن ) | شاعران رمانتیک و شعر متافیزیکال |
| **واحد تحلیل** | تکنیک ها، �دستگاه� ادبی | خود متن به عنوان یک کل متحد |
| **موضع در برابر مؤلف** | نهی از توجه به روان شناسی نویسنده | �سقوط عمدی� ( Intentional Fallacy ) |
### نمونهٔ تحلیل فرمالیستی
در شعر �پرواز� از یک شاعر فرضی، فرمالیست نمی پرسد �شاعر چه می گوید؟� یا �چه احساسی داشته؟� بلکه می پرسد:
- وزن شعر چیست؟ چگونه تکرار شده؟
- چه آرایه هایی ( واج آرایی، جناس، سجع ) به کار رفته؟
- آیا ساختار نحوی غیرعادی ( وارونه، کوتاه، درهم ) دیده می شود؟
- چگونه واژگان ( صامت ها، مصوت ها، بسامد ) انتخاب شده اند؟
- چه �خودکاری� از طریق آشنایی زدایی شکسته شده است؟
### نقدها و محدودیت های فرمالیسم
- **نادیده گرفتن معنا و زمینه**: با تمرکز صرف بر فرم، فرمالیسم گاه متن را از هر ارتباط اجتماعی و انسانی تهی می کند.
- **غیرسیاسی بودن**: در دهه های ۱۹۳۰ به بعد در شوروی، نقد فرمالیستی به دلیل �غیرمتعهد بودن� از سوی مقامات سرکوب شد.
- **عدم توجه به خواننده و دریافت**: فرمالیست ها نقشی برای خواننده قائل نبودند؛ این مسئله بعدها در **پدیدارشناسی** و **نظریهٔ دریافت** ( رابرت یائوس، وولفگانگ آیزر ) مورد انتقاد قرار گرفت.
### تأثیر و میراث فرمالیسم
اگرچه خود جنبش فرمالیستی در شوروی به سرکوب ختم شد، ایده های آن از طریق **رومن یاکوبسن** ( مهاجرت به آمریکا ) و پیوند با **ساختارگرایی** و **نشانه شناسی** به نظریهٔ ادبی قرن بیستم راه یافت. امروزه نیز در روایت شناسی، سبک شناسی، و تحلیل شعر از ابزارهای فرمالیستی استفاده می شود.
### جمع بندی
**فرمالیسم** رویکردی در نقد ادبی است که **فرم ( شکل، فنون، ساختار ) ** یک متن را بر محتوا، زمینهٔ تاریخی، یا قصد نویسنده ترجیح می دهد. فرمالیست ها با مفاهیمی مثل **آشنایی زدایی** و �ادبیت� نشان دادند که چگونه زبان روزمره از طریق تکنیک های هنری به زبان ادبی تبدیل می شود. مهم ترین دستاورد فرمالیسم وامداشتن منتقدان به دقت به **نحوهٔ گفتن** ( how ) به جای **چه گفتن** ( what ) است.