آیا "مر" فقط نشانه مفعول است؟

سؤال خوبی است. در زبان فارسی کهن، «مر» همیشه فقط نشانهٔ مفعول نیست و کاربرد آن از فارسی امروز گسترده‌تر بوده است.

بیت:

> هر فریقی مر امیر را تبع

بنده گشته میر خود را از طمع

در مصراع اول، «مر امیر را» یک گروه کامل است. در فارسی کهن، «مر ... را» غالباً با هم می‌آمدند و روی مفعول تأکید می‌کردند. بنابراین:

مر = نشانه و مؤکدِ مفعول

را = نشانهٔ مفعول

یعنی «امیر» مفعول است و «مر» و «را» هر دو به مفعول تعلق دارند.

معنی مصراع:

> هر گروهی پیروِ امیر خود شده است.

پس در اینجا «را» نشانهٔ مفعول است، نه فک اضافه.

چرا هم «مر» آمده هم «را»؟

در فارسی قدیم ساخت‌های زیر رایج بودند:

مر او را دیدم.

مر آن مرد را گفتم.

مر خداوند را سپاس.

در این موارد «مر» و «را» با هم برای مشخص کردن و تأکید بر مفعول به کار می‌رفتند.

آیا «مر» فقط نشانهٔ مفعول است؟

در بیشتر موارد بله؛ اما از نظر تاریخی «مر» در فارسی کهن نقش‌های متنوع‌تری داشته و بعدها تقریباً منحصر به مفعول شد. در متون کلاسیک، وقتی «مر» را می‌بینید، معمولاً باید انتظار یک مفعول را داشته باشید که اغلب با «را» نیز همراه است.

بنابراین در بیت مولوی:

> مر امیر را

= مفعول جمله است و «را»ی آن نشانهٔ مفعول است، نه «فک اضافه». وجود «مر» قبل از آن کاملاً طبیعی و مطابق دستور فارسی کهن است.

معمولاْ  مبنی بر این است که  مَر  فقط نشانه مفعول است که احتیاج  به یک اصلاح  دستوری دارد:

 استفاده مر،  تأکید بر روی آن اسمی است که میان مر و را قرار گرفته است.

از آنجا که مر نشانه مفعول صریح نیست و صرفاً وظیفه تأکید و برجسته‌سازی اسمی را دارد که قبل از   را   آمده است، در ساختار‌شبه‌مفعولی  فک اضافه نیز می‌تواند به راحتی ظاهر شود.

بر سر    رای فک اضافه
هرگاه مضاف‌الیه به دلیل فک اضافه، در جایگاه ساختاری مفعول یا شبه‌مفعول قرار گیرد، شاعر برای تأکید بیشتر، مر را در ابتدای آن می‌آورد.