خاطر سعدی و بار عشق تو راکبی تند است و مرکوبی جمام

این بیت از سعدی است:

خاطرِ سعدی و بارِ عشقِ تو
راکبی تند است و مرکوبی جِمام

معنی واژه‌ها

• خاطر: دل، ذهن، روح
• بار عشق: سنگینی و مسئولیت عشق
• راکب: سوارکار
• تند: چابک، نیرومند
• مرکوب: مرکب، اسبِ سواری
• جِمام: خسته و از نفس‌افتاده (در متون کهن دربارهٔ اسب)

معنی روان بیت

سعدی می‌گوید:

«دلِ من برای تحمل بارِ عشقِ تو، مانند سوارکاری نیرومند است که بر اسبی خسته سوار شده باشد.»

یعنی:

• عشق تو باری بسیار سنگین است،
• دل و توانِ سعدی می‌کوشد آن را تحمل کند،
• اما جسم یا طاقت انسانی او فرسوده و ناتوان شده است.

تفسیر ادبی

در این بیت یک تشبیه تمثیلی وجود دارد:

• خاطر سعدی ← سوارکارِ تند و پرتوان
• تن یا توان انسانی او ← اسبِ خسته (مرکوب جمام)
• عشق معشوق ← بار سنگین سفر

پس شاعر تضاد میان:

• شدت اشتیاق روح و
• ناتوانی جسم و طاقت انسانی را تصویر می‌کند.

مفهوم عرفانی (احتمالی)

در خوانش عرفانی، سعدی می‌تواند بگوید:

• روح عاشق میلِ شدید به وصال حق دارد،
• اما جسم و تعلقات دنیوی توان همراهی ندارند.

یعنی روح می‌خواهد بتازد، ولی مرکبِ تن فرسوده است.

معادل امروزیِ ساده

«دلم خیلی مشتاق عشق توست، اما توان و طاقتِ تحملش را ندارم.»

این بیت از اشعار سعدی (احتمالاً در غزلیات) است. تفسیر بیت:

«خاطر سعدی و بار عشق تو» = دل و جان سعدی (یا اندیشه او) همراه با سنگینیِ بار عشق تو.

«راکبی تند است و مرکوبی رام» = سوارکاری تندخو و مرکبی آرام و مطیع.

معنی کلی: گویا عشق تو همچون سوار تندرو و چموشی است که بر جان و دل من (که همچون مرکبی رام و آرام است) سوار شده. سوار (عشق) تند میراند و هر جا بخواهد میبرد، اما مرکب (دل سعدی) چاره ای جز فرمانبرداری و تحمل این تندی ندارد. این تضاد میان تندیِ سوار و رامیِ مرکب، بیانگر درماندگی و ناچاری عاشق در برابر شدت عشق است.

البته در برخی نسخه ها کلمه «تند است» به صورت «تندخوست» هم آمده که معنای تندخویی سوار را تأکید میکند.