سعدی گر به جان خطاب کند ترک جان گوی و دل به دست آرش

این بیت از سبک خطابهٔ درونی (سخن گفتن با خود) استفاده می‌کند. سعدی با «جان» خود گفت‌وگو می‌کند و می‌گوید:

• اگر می‌خواهی به دل معشوق دست یابی، باید از «جان» خود بگذری.
• «ترک جان» اشارهٔ صوفیانه‌ای به فنا در عشق دارد.

• «ترک جان»: در تصوف، فدا کردن نفس و خود برای رسیدن به معشوق الهی یا انسانی.
• «دل به دست آرش»: یعنی دل معشوق را به دست آوری، که اشاره‌ای به وصال عاشقانه است.

سعدی این ایده را برجسته می‌کند که عشق واقعی نیازمند تسلیم‌کردن کامل وجود است. این اندیشه با اشعار حافظ نیز هم‌خوانی دارد:

«جان دهم بی‌دریغ به که دل من داده‌است»

این بیت از سعدی است و مضمونی عاشقانه با حال و هوای تسلیم محض دارد. تفسیر گام‌به‌گام:

مصراع اول: «سعدی گر به جان خطاب کند»

یعنی اگر سعدی (به عنوان عاشق یا شاعرِ عاشق) با من سخن بگوید و جانم را مخاطب قرار دهد… (در برخی نسخ، «به جان خطاب کند» یعنی جان را بخواهد و فرمان دهد).

مصراع دوم: «ترک جان گوی و دل به دست آرش»

یعنی فوراً از جانم دست بکش (جان را رها کن) و دل را (که باقی می‌ماند) برای او به دست آور.

نکتهٔ دقیقتر و زیباتر:

در نگاه اول به نظر می‌رسد معنی این باشد که: اگر سعدی جانِ مرا بخواهد، من به راحتی از جان می‌گذرم و دلم را که مرکز عشق است به دست او می‌رسانم. اما حقیقت این است که اینجا بازیای با الفاظ «جان» و «دل» شده است:

· قاعدتاً ترک جان سخت‌تر از به دست آوردن دل است. اما سعدی می‌گوید: به فرمان او، جان را ترک می‌گویم (سنگین‌ترین کار) و دل را برایش به دست می‌آورم (کاری که به هر حال انجام آن مطلوب من است).

· در واقع عاشق می‌گوید: تمام هستی‌ام (جان) در اختیار او؛ آن وقت دل که جایگاه عشق اوست خودبه‌خود از آنِ او خواهد شد.

تفسیر عرفانی (نظر برخی شارحان):

در زبان عرفان، «جان» نمادِ خودِ وجودی انسان و «دل» جایگاه معرفت و عشق حق است.

معنی آن می‌شود: اگر سعدی (مراد عارف) خطاب به منِ سالک، جانِ ظاهری (خودِ منی) را بخواهد، من آن را فدا می‌کنم تا دلم که جایگاه وصل است، به دست آید. یعنی ترکِ جان، شرطِ به‌دست‌آوردنِ دلِ حقیقی است.

خلاصه به زبان ساده:

«اگر سعدی جانم را طلب کند، من فوراً از جانم می‌گذرم تا دل عاشق خود را به او بدهم. چون جان در برابر او هیچ است و دل همه چیزِ من است.»