خنده جام می و زلف گره گیر نگار/ ای بسا توبه که چون توبه حافظ بشکست

این بیت از حافظ سرشار از ظرافت‌های عرفانی و عاشقانه است. آن را قدم‌به‌قدم معنی، مفهوم و تفسیر می‌کنم:

متن بیت

خندهٔ جامِ می و زلفِ گره‌گیرِ نگار
ای بسا توبه که چون توبهٔ حافظ بشکست

معنی ساده (روان)

خنده‌ی جام شراب و زلف پیچان و فریبنده‌ی معشوق
چه بسیار توبه‌هایی که مانند توبه‌ی حافظ شکسته شد.

شرح واژه‌ها و ترکیب‌ها

• خندهٔ جام می: درخشندگی و جذابیت شراب در جام (کنایه از وسوسه‌ی لذت و شادی)
• زلف گره‌گیر نگار: موی پیچان معشوق که دل را اسیر و گرفتار می‌کند (نماد فریب عشق)
• توبه شکستن: بازگشت از پرهیزکاری ظاهری، یا ناتوانی در مقاومت در برابر عشق و لذت

مفهوم کلی

حافظ می‌گوید: زیبایی فریبنده‌ی دنیا (شراب و معشوق) آن‌چنان نیرومند است که حتی کسانی که توبه کرده‌اند، دوباره توبه‌شان را می‌شکنند؛ همان‌طور که خودِ حافظ نیز نتوانسته در برابر این جذبه مقاومت کند.

تفسیر عرفانی

در نگاه عرفانی حافظ:

• می نماد عشق الهی و شور معرفت
• نگار نماد حق یا جلوه‌ی جمال الهی
• توبه نماد زهد خشک و عقل حسابگر

در این معنا، حافظ می‌گوید:

جذبه‌ی عشق الهی آن‌قدر قوی است که زهد و توبه‌ی ظاهری را در هم می‌شکند؛ زیرا راه عشق، راه حساب و احتیاط نیست.

تفسیر عاشقانه و زمینی

در خوانش غیرعرفانی: حافظ اعتراف می‌کند که زیبایی معشوق و لذت شراب، بارها باعث شده انسان‌ها (از جمله خودش) پیمان پرهیز را بشکنند؛ این شکستن توبه نه از ضعف، بلکه از قدرت عشق است.

جمع‌بندی پیام بیت

• حافظ ریاکاری زاهدانه را نقد می‌کند
• عشق و زیبایی را نیرومندتر از تعهدات ظاهری می‌داند
• و با صداقت می‌پذیرد که انسان در برابر عشق، موجودی شکننده است